Қазыбек Дәуітәлі. "Тілсіз - ұлт болмайды" емес, "Ұлтсыз - тіл болмайды"

Қазыбек Дәуітәлі. "Тілсіз - ұлт болмайды" емес, "Ұлтсыз - тіл болмайды"
Ⓒqamshy.kz

Ән-күй музыка сайты

Қазақ тілінің бар болуы емес, ұлттың бар болуы - тілді сақтап келеді. 
Ұлт жанашыры болмай - тіл жанашыры бола алмайсың. Әуелгісі бастапқы һәм фундаменталды. Соңғысы салдар. Нәтиже. Себебі тілді ұстап тұрған адам факторі, керісінше емес.

"Тілсіз ұлт болмайды" деп жайдақ түсінушілірге айтарым мынау - бүгінгі еврей халқы екі мың жылдың үстінде жоғалтқан иврит тілін бір-ақ күнде тірілтті. Қоржынның бір басында шешесі арқылы туысып (матрилинидж), 13 атадан бас құраған мызғымайтын әлеуметтік құрылымы, ал, екіншісінде - ақұдайшыл діні (иудаизм) болмағанда, еврей ұлты сақталмас та еді. Ұлт жоқ жерде - тіл жоқ. Тілді тірілтуші, оған жан беруші һәм сұраныс тудыртушы - ұлттың өзі. Нақтырақ айтсақ, ұлттың негізін қалаушы екі платформа - социо- және культурологиялық факторлер. Осы екеуі болмаса, қазақ тіліде әлдеқашан мерт болар еді. Одан кейінгі факторлер (саяси, экономикалық) туынды. Ерік болса қолдан тұрғызуға көнетін, кейінгі қатардағы құбылыстар. Бүгінгі уақыт, қазақтан осы мәселенің бетін ашып айтуды сұратып отыр.

Қазақ ұлттының болмысын айқындап отырған социологиялық тұғыр - рулық-шежірелік дәстүрге негізделген әлеуметтік құрылым. Культурологиялық бітім - "ұят боладысы" бар қазақы ислам. Бұл екеуінен ажыраса қазақ деп аталатын ұлт идентификацияланбайды, оның тілін ешкімде керек етпейді. Тіл ең әуелі "өзімізге", ұлтқа қажет. Экономикалық факторге айналғанда ғана, ағылшын тілі сияқты "өзгеге" қажет бола бастауы мүмкін. Оған дейін алғы екеуіне жауаптылықпен қарау - аманат.

Қазақ руға бөлінбейді, рудан құралады деген идеологема ұлт бірлігінің сакралды тұғыры. Қауібі жоқ емес трайбализмнің жүгені. Деседе, "қазақ трайбализмі" деген ұғым шындықтан көрі, мифке жақындау, жасанды һәм деструктивті көзқарас. Осындай тұсы бар екендігінде ескеруіміз қажет. Бұл кешегі кеңестік билік жүргізген ұлтсыздандыру саясатының санаға сіңірген стереотипі. Мемлекеттілік сана қалыптаспаған "рулық-бытыраңқы қоғам" дегенді астарлап жеткізген түрі. Сол себептенде қазақта 1990 жылға дейін мемлекет болған жоқ-мыс. Империялық амбициясы күшті ұлттардың бұратана бойынан сырқат тауып, "диагноз" қоюшы келетіндігі сондықтан. Колонизаторлық пиғылды (ж)ақтаушы сана. Бұл жағдай, терісін айналдырып жамылғаны болмаса, осы заманныңда күн тәртібінен түспей отырған өзекті мәселе...

Аталған екі факторді жұлып алып тастаған бетте, қазақ тілі бір ұрпақ ауыспай-ақ көз алдымызда жойылып кетеді. Бүгінде социо- және культурологиялық тұғырларынан айырылу ретіне қарай қалмақ сияқты пассионар ұлт орыстанып барады. Жұтылу процессі жойылуға ұласуда. Қарекет қылмаса келер ғасырда тілі музей экспонатына айналуы ғажап емес.

Тіл бастапқыда ұлтты ұйыстырғанмен (оған дауымыз жоқ), ұлттың бойында мұндалаған "мені" (коллективті мені һәм Абсолюті) болмаса, ғұмыры тым қысқа келеді. Жаңа ұрпақ "мені" күштінің тасасын ықтайды. Бұл заңдылық. Сондықтанда жер бетінде жылына 25 тіл тұрақты түрде жойылып отыр. Құрып кетудің алдында тұрған тілдердің (ЮНЕСКО көрсетуі бойынша көрші Ресейдің өзінде 135 тіл жоғалу қаупінің алдында тұр) бір ғана бас қайғысы бар - ол тілді білмеушілік емес, ол - ұлт ретіндегі әлеуметтік және культурологиялық болмысын жоғалтып алушылық. Әйтпесе, әр ұлттың өз тілін оқып-білуіне тікелей тыйым жоқ. Мәселе, тілге деген сұраныс тудырушы ұлттың социо- жән культурологиялық факторлерінің әлсіздігінде, иә олардың кризисті күйінде. Осы күнгі Ресейде исламды ұстанған халықтар ғана бас көтеріп, тіліне деген құрмет сезімін өз дәрегейінде ұстап отыр.

Тәмсілі не? Тарихы 1000 жылдықтарға созылатын мемлекет болғымыз келсе, осы күнгі қоғамдық санадағы монопольді дискурсқа өзгеріс енгізуіміз қажет, ол мәймөңкелеген мемлекеттік тіл факторінен - рухы биік мемлекет құраушы ұлт факторіне ойысуды, негізгі салмақты соңғысына салуды болжайды. Бұл ұлтшылдық емес, керісінше, теңдігі кеткен ұлттың құқын қалпына келтіру, езілген еркі мен сынған сағын жоқтау, ғасырдан-ғасырларға озатын мемлекеттілік санасын ояту һәм жарату қызметін білдіреді. Мемлекетттік тілді мәймөкелеп ешкімге үйрете алмайсың (тіпті бұл ұлттық комплекске айналып отыр), оған уақыт оздырудың ендігі жерде қажеті шамалы, іс әуелі өзімізден - мемлекет пен мемлекеттілік дәстүрді ұстап отырған ұлттан басталуы қажет. Әліде кеш емес. "МЕМЛЕКЕТ ҚҰРУШЫ ҰЛТ" ДИСКУРСЫ ғана қазақты төл мемлекетінде отырып тілімді үйрен деп жалынатын ез жағдайдан аман алып қала алады. Ұлттың өзіне деген сенімін нығайтады. Болашаққа деген үмітін арттырады. Бізге керегі де осы - қазақтың булығып тұрған ерік-жігеріне бостандық алу, белсенділігін һәм жауаптылығын ("ата-бабалар аманаты" мен келер ұрпақ алдындағы) арттыру, дербес һәм империялық сана иесі екендігін сезінуі. Өзгесі - туынды, дұрыс жолы салынса, "жауыннан кейінгі саңырауқұлақтай" ілесе дамитын жағдайлар.

Сондықтанда, тілдің сақталуы - ұлттың сақталуына қатысты екінші қатарда тұрған құбылыс екендігін бек жақсы түсінгеніміз абзал, бауырларым. Керісінше емес.

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Алтайда дауыл кезінде жоғалып кеткен 8 жастағы қыз іздестіріліп жатыр
    24/06 17:19 0 839
    2
    Неке жарамды болуы үшін...
    24/06 14:54 0 464
    3
    Сенат аппаратының бұрынғы жетекшісі Ержан Өтембаев қайтыс болды
    24/06 14:03 0 4614
    Жапонияда жер сілкінісінен жеті мыңдай үй қирап қалды
    24/06 13:27 0 237
    Түрік ұшағы апатты жағдайда Атырауға қонды
    24/06 12:24 0 407

    Таныстырылғандар

    Моңғолия президенті Назарбаевқа жаңа қала салу туралы жоспарын айтты
    Моңғолия президенті Назарбаевқа жаңа қала салу туралы жоспарын айтты
    Моңғолия президенті Назарбаевқа жаңа қала салу туралы жоспарын айтты
    Соңында Мемлекет басшысы, ең алдымен, екі ел арасындағы ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеру қажеттігіне тоқталды
    11/06/2018 09:52 0 2187
    Мақтаралдық шауралар мақта зиянкестеріне қарсы тұру шараларын талқылады
    Мақтаралдық шауралар мақта зиянкестеріне қарсы тұру шараларын талқылады
    Мақтаралдық шауралар мақта зиянкестеріне қарсы тұру шараларын талқылады
    "Кетебай" ауылшаруашылық өндірістік кооперативінде өткен іс-шараға аудан әкімі Жамантай Бейсенбаев арнайы қатысып, жиынды жүргізіп отырды
    13/06/2018 10:09 0 302
    Алматыдағы Опера және балет театрында Астананың 20 жылдығына орай концерт өтеді
    Алматыдағы Опера және балет театрында Астананың 20 жылдығына орай концерт өтеді
    Алматыдағы Опера және балет театрында Астананың 20 жылдығына орай концерт өтеді
    онцерт Нұржан Байбосыновтың жетекшілігімен ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің музыкалық сүйемелдеуімен өтеді.
    13/06/2018 13:40 0 349
    Нұртай Әбіқаев жаңа қызметке келді
    Нұртай Әбіқаев жаңа қызметке келді
    Нұртай Әбіқаев жаңа қызметке келді
    Нұртай Әбіқаев ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы болған.
    13/06/2018 14:10 0 6531
    ОҚО-да ауыл шаруашылығындағы өнімділікті арттыруға бағытталған семинар өтті
    ОҚО-да ауыл шаруашылығындағы өнімділікті арттыруға бағытталған семинар өтті
    ОҚО-да ауыл шаруашылығындағы өнімділікті арттыруға бағытталған семинар өтті
    Мемлекет басшысы кезекті Жолдауында Қазақстанның аграрлық секторын - экономиканың жаңа драйверіне айналдыру қажеттігін атап өтті
    14/06/2018 11:48 0 388
    Мүфтият Қазақстан бойынша айт намазының уақытын белгіледі
    Мүфтият Қазақстан бойынша айт намазының уақытын белгіледі
    Мүфтият Қазақстан бойынша айт намазының уақытын белгіледі
    Астана қаласында 07:00 болса, Алматыда 06:00-де басталады.
    14/06/2018 12:39 0 2061
    ӘЧ-2018: Назарбаев пен Головкиннің суреттері жарияланды
    ӘЧ-2018: Назарбаев пен Головкиннің суреттері жарияланды
    ӘЧ-2018: Назарбаев пен Головкиннің суреттері жарияланды
    Ақорданың баспасөз қызметі Мәскеу қаласындағы «Лужники» стадионында футболдан 2018 жылғы әлем чемпионатының ашылу рәсімінен суреттер жариялады.
    15/06/2018 11:08 0 1833
    2018 жылғы қаңтар-сәуірдегі Қазақстанның демографиялық ахуалы
    2018 жылғы қаңтар-сәуірдегі Қазақстанның демографиялық ахуалы
    2018 жылғы қаңтар-сәуірдегі Қазақстанның демографиялық ахуалы
    Елімізден кеткен көшіп-қонушылардың тіркелу саны 20,8% көбейіп, 9 332 адам құрады, көші-қонның айырымы - 4 911 адам болды.
    15/06/2018 13:34 0 432
    Алтай Көлгінов  Қазталов ауданында атқарылып жатқан жұмыстармен танысты
    Алтай Көлгінов Қазталов ауданында атқарылып жатқан жұмыстармен танысты
    Алтай Көлгінов Қазталов ауданында атқарылып жатқан жұмыстармен танысты
    Өңір басшысының соңғы аялдаған нысаны Жаңажол аулындағы кіреберіс және ауыл ішіндегі көшелердің жолдарын күрделі жөндеу жұмыстары.
    10/06/2018 16:27 0 1513
    Бақытжан Сағынтаев Дүниежүзілік банк пен ХҚК вице-президенттерімен кездесті
    Бақытжан Сағынтаев Дүниежүзілік банк пен ХҚК вице-президенттерімен кездесті
    Бақытжан Сағынтаев Дүниежүзілік банк пен ХҚК вице-президенттерімен кездесті
    Кездесу барысында Қазақстанның инвестициялық ахуалын одан әрі жақсартудың негізгі бағыттары талқыланды.
    18/06/2018 17:43 0 318
    Павел Дуров ҚР Журналистер одағы сыйлығының лауреаты атанды
    Павел Дуров ҚР Журналистер одағы сыйлығының лауреаты атанды
    Павел Дуров ҚР Журналистер одағы сыйлығының лауреаты атанды
    Дуровтың цензура мен мемлекеттің адамдардың еркін хат алмасуына араласу үрдісіне қарсы позициясы одақ тарапынан қолдауға ие болған.
    21/06/2018 15:08 5 576
    Берік Уәли жаңа қызметке тағайындалды
    Берік Уәли жаңа қызметке тағайындалды
    Берік Уәли жаңа қызметке тағайындалды
    Берік Уәли Қазақ инновациялық гуманитарлық заң университетін «юриспруденция» мамандығы бойынша бітірген.
    21/06/2018 16:03 5 1959
    Неке жарамды болуы үшін...
    Неке жарамды болуы үшін...
    Неке жарамды болуы үшін...
    Шариғатта маһрдің мөлшерін айнымайтындай етіп бекітпеген. Мұның сыры адамдардың барлығы материалдық тұрғыда тең бола бермейді.
    24/06/2018 14:54 0 464
    Алтайда дауыл кезінде жоғалып кеткен 8 жастағы қыз іздестіріліп жатыр
    Алтайда дауыл кезінде жоғалып кеткен 8 жастағы қыз іздестіріліп жатыр
    Алтайда дауыл кезінде жоғалып кеткен 8 жастағы қыз іздестіріліп жатыр
    Оқиға бойынша қылмыстық іс қозғау мәселесі талқыланып жатыр.
    24/06/2018 17:19 0 839