17Желтоқсан

"Жалған патшалар" оқулыққа неге енгізілмеген?

"Жалған патшалар" оқулыққа неге енгізілмеген?
ⒸZebra.today

Әдетте Есім хан тұсындағы мемлекет тарихына көз жүгіртсеңіз жиырма жылға созылған қазақ-бұхар соғысын, ойраттармен қақтығысты және Тұрсын ханның бүлігі туралы оқисыз. Алайда сіз «Жалған Әбдіғаппар» туралы естіп көрдіңіз бе?

Тәуекел ханымыздың Орта Азия жорығы бәрімізге жақсы таныс. Бұхара түбіндегі ұрыста ауыр жараланған хан хәл үстінде Ташкентке жеткізіліп, сонда бақилық сапарға аттанды. Ағасының қайғысынан қан жұтқан Ес-Мұхамед әскердегі билікті өз қолына алды.

Сонымен, Мәскеуде Борис Годунов, ал Түркістанда Есім хан таққа отырды. Алайда артынша бес-алты жылдан кейін Годунов дүниеден өтіп тақты оның ұлы II  Фёдор иеленді. Бірақ бұл жас жігіттің тағдыры трагедиямен аяқталып, билігі бірнеше айларға ғана созылды. Бір қызығы осы тұста екі мемлекетте де «жалған патшалар» пайда бола кетті.

Соғыс әлі жүріп жатты. Ал билік басына келген Есімнің алдында қордаланған мәселелер көбейді. Шығыста ойраттар ұдайы қауіп төндіріп тұрды, Еділ мен Жайықтағы жұт, ноғайлардың қазақтан бөлініп көшіп кетуі. Енді міне Бұхар тағына жайғасқан Бақи-Мұхамедтің әскері қазақ жеріне келе жатыр. 20 жылға созылған қазақ-бұхар соғысының алғашқы эпизодтары осылай басталған еді.

Бұхар әмірі жайдан-жай шабуылға шыққан жоқ. Бұл Бақи-Мұхамед деген адам сарай төңкерісінен кейін билікке келген. Жастығына қарамай біздің Тәуекел ханымызға айтарлықтай қарсылық көрсетіп, қамалын қорғап қалғаны және бар. Бұхарда шайбанилер әулеті жойылып, енді жаңа әулет, аштарханилер (орыстар Астраханды жаулап алғанда қашып келген хандар тұқымы) билігі орнады.  Бақи-Мұхамедтің үкілі үміті бар еді. Әміршінің бұл үміті үй ішіне үй тігуге әрекеттенген қарақалпақ билеушісі «Жалған Әбдіғаппар» болатын. Әйтпесе, кеше ғана ойсырай жеңіліп, Бұхараға қашқан өзбектерде қазақтарға қарсы жорыққа шығатын әлеуетті күш жоқ еді.

Арасы бірнеше жыл ғана айырмашылығы бар демесеңіз, Ресейде «Жалған Дмитрий», ал Қазақ хандығында «Жалған Әбдіғаппар» пайда болды. Бұл уақытта екі мемлекет гүлдену шағына аяқ басқан-ды. Ресей айналасындағы шағын княздықтарды біріктіріп, Қазан, Астрахан мен Сібірді жаулағанда, Қазақ хандығы ру-тайпалардың басын қосып, қарақалпақ, қырғыз бен ноғайды, Сібірден бөлінген қазақ руларын енді қол астына біріктірген тұста осындай шырғалаңға тап болды.

Сонымен «жалған патшалар» алтын таққа қонжия кетті. Жалған Дмитрий Мәскеуді, ал Жалған Әбдіғаппар Түркістанды биледі. Ал қарапайым халық заңды патшаның кім екенін түсіне алмай дал болды. Жалған патшалардың халықты өзіне сендіре білуі ойын жүрістерін мүлде шатастырып жіберді. Әбдіғаппар деген бұл адам қарақалпақ ортасынан шыққан, Сыр бойындағы ұсақ билеушілердің бірі еді. Жергілікті халыққа өзін Шыңғыс ханның ұрпағымын деп таныстырған ол жалғыз Түркістанды емес, Ташкентпен қоса Сайрамды да қаратты. Ал Есім хан өзіне тиесілі билікті ала алмай, бар уақытын сыртқы жаумен күресуге жұмсады. Есімнің сыртқы жаулармен күресуге күшін сарп етуі  Жалған Әбдіғаппардың жанына майдай жақты. Осылайша Мәскеу мен Түркістан сарайы «жалған патшалар» мекеніне айналды. Енді қайтпек керек деген ой екі елді де мазалады. Осыны пайдаланған көрші елдер қауіп төндіре бастады. Ресейге Польша қысым көрсетсе, Қазақ хандығына Бұхар әскері басып кірді. Есіңізде ме, осыдан 17 жылдай бұрын Тәуекел ханның немере інісі Ораз-Мұхамед орыстарға тұтқынға түсіп, Мәскеуге жөнелтілген еді ғой. Міне, сол ханзадамыз жат елде таққа көтеріліп, Қасым қаласының ханы атанды. Есім хан қазақ жерінде «Жалған Әбдіғаппармен» күресіп жатса, немере інісі Ораз-Мұхамед Ресейде Жалған Дмитриймен арпалысты. Тағы да ұқсастық па?

Самарқаннан ауыр әскермен шыққан өзбектер Ташкентке беттейді. Бұл кезде Ташкентте қазақ сұлтаны Келді-Мұхамед билік етіп отырған-ды. Ташкент әміршісі қалың елді шақырып үлгермейді немесе қажет деп таппаса керек. Өзіне тиесілі қазақ, құрама, қырғыз бен қатағаннан әскер жинап соғысқа әзірленді. Екі жақтың әскері Айғыр-Жар деген жерде кездесіп, Бұхар әскері тым-тырақай қашты. Өкшелей қуған қазақ қосындары Самарқанға дейін төпелеп, үлкен олжамен Ташкентке қайтып оралады. Бұл жиырма жылға созылған қазақ-бұхар соғысының тек бастамасы болатын.

«Мені құм басады, су шаяды деп қорықпа. Егер сен расымен жақұт болсаң, түбі жарқырайсың»

Шығыс даналығы

Арада бірнеше жыл өтпей жатып қарапайым халық шынайы жақұтты көріп, ал «жалған патшалардың» беті ашыла бастады. Есім хан Жалған Әбдіғаппардың далалық қосына басып кіріп, қылышпен шауып өлтірді. Арада бір жыл өтпей жатып  өзін IV Иванның кіші ұлымын деп таныстырған Жалған Дмитрий де ажал құшты. Ресейде кейіннен бірнеше Жалған Дмитрийлер болғанымен олар ресми таққа отырмады. Қазақ ордасына қайтадан Орда-Ежен, ал Ресейде Романовтар әулеті билік басына келді. Осы оқиғадан кейін Арал мен Сырды мекендеген қарақалпақтар Есім ханға толық тәуелділікке түсті. Бұл біз келтірген бір ғана оқиға.

Ойлап қарасаңыз, мектеп оқулықтары «ССРО» мен «большевикке» толып тұр. Оған апарып, бітпейтін «пленум-сезъді» жабыстыра бергенше, аш баладай жәутеңдеген хандық кезеңнің кеміс-құтығын түгендейтін кез келген сияқты.

Бұл біздің, қазақтың тарихы. Бұл үшін ешқандай мемлекет бас қатырмайды. Әлде сол баяғыша әркімге бір телмеңдеп, «шетелдік ғалымдар не дейді екен» деп солардың аузын бағып жүрміз бе?

Рысбек Рамазанұлы

«ӘЛЕМ ХАЛЫҚТАРЫ ЖАЗУШЫЛАРЫ ОДАҒЫНЫҢ» мүшесі

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


  • 1 апта бұрын

    17 жылдан бұрын дегенді түсінбедім

    1
    Медиация – азаматтық-құқықтық дауларды шешудің ерекше жолы
    17/12 16:55 0 110
    2
    Қатерлі ісікке шалдыққан Нұрдәулеттің әкесі: Балапанымызға жәрдемші болыңыздаршы (фото)
    17/12 14:30 0 344
    3
    Димаш: Мен шын мәнінде бақытты әнші екенмін (видео)
    17/12 12:50 0 1657
    Алматыда 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының құрбандарына тағзым көрсетілді
    17/12 12:35 6 312
    Экс-президенттің ұлдары аштық жариялады
    17/12 10:50 0 679
    Кешегі Қайратым руxтанған алаңда бүгінде шырша тұр...
    16/12 22:57 0 657
    Мен алаңға өлім іздеп барған жоқ едім ғой - Ербол Сыпатаев
    16/12 17:25 10 5323
    "Басқа амалдың жоқ болғанын халық түсінсе екен..." - Елбасы (видео)
    16/12 16:51 0 3996
    Қазақстандық әнші-боксер қарсыласын нокаутпен жеңді
    16/12 16:35 7 2151
    "Екі аңыз адамның кездесуі": Шетелдік суретші Димаштың таңғажайып суреттерін жариялады (фото)
    16/12 16:10 12 2916

    Таныстырылғандар

    Шыңғыс қаған мен Абылай ханның тулары неге ақ болған?
    Шыңғыс қаған мен Абылай ханның тулары неге ақ болған?
    Шыңғыс қаған мен Абылай ханның тулары неге ақ болған?
    Біз қазір әділеттің ақ туы «Ақ байрақты» ту етіп көтеруге ылайықпыз ба? Ол бөлек әңгіме...
    07/12/2018 10:58 0 3251
    Әзірет Сұлтанның нақ түбіндегі еврей қорымын қалай көшіреміз?
    Әзірет Сұлтанның нақ түбіндегі еврей қорымын қалай көшіреміз?
    Әзірет Сұлтанның нақ түбіндегі еврей қорымын қалай көшіреміз?
    Еврей  қорымы көшірілсе, шариғатқа шет емес.
    Аудио тыңдау
    10/12/2018 11:10 0 7232
    Қамшы
    Қамшы
    Қамшы
    Киесі болған пір қамшы!"
    Аудио тыңдау
    10/12/2018 14:26 0 1604
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    Қазақстан тәуелсіздік алса, ел ішінде міндетті түрде ұлтаралық соғыс болады.
    Аудио тыңдау
    10/12/2018 16:31 11 7605
    Президент халықтың әл-ауқатының төмендеуіне өзін кінәлады
    Президент халықтың әл-ауқатының төмендеуіне өзін кінәлады
    Президент халықтың әл-ауқатының төмендеуіне өзін кінәлады
    Сонымен қатар, президент төмен жалақы алатындар мен зейнеткерлерге салық салмағын салмауға уәде етті.
    Аудио тыңдау
    11/12/2018 12:03 0 8864
    Туғанына 100 жыл болған Қасым Қайсенов туралы естеліктер (фото)
    Туғанына 100 жыл болған Қасым Қайсенов туралы естеліктер (фото)
    Туғанына 100 жыл болған Қасым Қайсенов туралы естеліктер (фото)
    Еліміз КСРО империясынан босап, өз алдына жеке ел болып, тәуелсіздік алған күннен бері, өшкеніміз жанып, өлгеніміз  тіріліп, осылайша қайта түлеп...
    Аудио тыңдау
    11/12/2018 22:08 0 1259
    Уақытша сақтау қоймаларының қызметіндегі мәселелер
    Уақытша сақтау қоймаларының қызметіндегі мәселелер
    Уақытша сақтау қоймаларының қызметіндегі мәселелер
    Жекеменшік бизнес өзінің заңдық құқығын таптатпас үшін аймақтық атқарушы органдардан, жемқорлыққа қарсы мекемелерден көмек сұрайды.
    Аудио тыңдау
    13/12/2018 17:12 0 584
    Ортақ валютаға енсек, теңге жойыла ма?
    Ортақ валютаға енсек, теңге жойыла ма?
    Ортақ валютаға енсек, теңге жойыла ма?
    Еуразиялық экономикалық одақты ортақ валюта құтқара ма?
    Аудио тыңдау
    14/12/2018 10:57 0 5853
    Алматыда Нұртас Оңдасыновтың құрметіне ескерткіш тақта орнатылды
    Алматыда Нұртас Оңдасыновтың құрметіне ескерткіш тақта орнатылды
    Алматыда Нұртас Оңдасыновтың құрметіне ескерткіш тақта орнатылды
    Мемориалды тақтайша қаладағы Гоголь көшесі мен Сейфуллин даңғылының қиылысындағы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің қабырғасына орнатылды
    13/12/2018 12:39 0 1164
    Елбасы кенже қызының бетінен сүйіп, мемлекеттік сыйлықты табыстады
    Елбасы кенже қызының бетінен сүйіп, мемлекеттік сыйлықты табыстады
    Елбасы кенже қызының бетінен сүйіп, мемлекеттік сыйлықты табыстады
    Бүгін Елбасы Ақордада өткен жиында 2018 жылғы әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік сыйлықтың иегерлерін өз қолымен марапаттады.
    Аудио тыңдау
    14/12/2018 12:43 0 1302
    Алматыда демалыссыз жұмыс істейтін фронт-кеңселер ашылады
    Алматыда демалыссыз жұмыс істейтін фронт-кеңселер ашылады
    Алматыда демалыссыз жұмыс істейтін фронт-кеңселер ашылады
    Полицейлер халыққа біртабан жақындай түсті
    10/12/2018 12:59 0 715
    Мәслихат депутаттары Алматының 2019 жылғы бюджетін бекітті
    Мәслихат депутаттары Алматының 2019 жылғы бюджетін бекітті
    Мәслихат депутаттары Алматының 2019 жылғы бюджетін бекітті
    Бұрындары бюджет жобасын Қоғамдық кеңес мүшелері мен «Нұр Отан» партиясы фракциясының депутаттары қараған болатын
    14/12/2018 16:43 0 1421
    "Екі аңыз адамның кездесуі": Шетелдік суретші Димаштың таңғажайып суреттерін жариялады (фото)
    "Екі аңыз адамның кездесуі": Шетелдік суретші Димаштың таңғажайып суреттерін жариялады (фото)
    "Екі аңыз адамның кездесуі": Шетелдік суретші Димаштың таңғажайып суреттерін жариялады (фото)
    Шетелдік суретшінің бұл туындысын "екі аңыз адамның кездесуі" деп атау әбестік емес шығар.
    Аудио тыңдау
    16/12/2018 16:10 12 2916
    Алматыда 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының құрбандарына тағзым  көрсетілді
    Алматыда 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының құрбандарына тағзым көрсетілді
    Алматыда 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының құрбандарына тағзым көрсетілді
    Гүл шоқтары қойылған соң жиналғандар бір минут үнсіздікпен қаза болғандарды еске түсірді.
    Аудио тыңдау
    17/12/2018 12:35 6 312
    Астанада медиация институтының қазіргі жағдайы мен даму жолдарын талқылады
    Астанада медиация институтының қазіргі жағдайы мен даму жолдарын талқылады
    Астанада медиация институтының қазіргі жағдайы мен даму жолдарын талқылады
    2018 жылдың 29 қарашасында Астана қаласында Қазақстан Республикасының Қоғамдық даму министрлігінің Азаматтық қоғам істері комитетінің
    17/12/2018 16:50 0 82