"Жалған патшалар" оқулыққа неге енгізілмеген?

"Жалған патшалар" оқулыққа неге енгізілмеген?
ⒸZebra.today

Әдетте Есім хан тұсындағы мемлекет тарихына көз жүгіртсеңіз жиырма жылға созылған қазақ-бұхар соғысын, ойраттармен қақтығысты және Тұрсын ханның бүлігі туралы оқисыз. Алайда сіз «Жалған Әбдіғаппар» туралы естіп көрдіңіз бе?

Тәуекел ханымыздың Орта Азия жорығы бәрімізге жақсы таныс. Бұхара түбіндегі ұрыста ауыр жараланған хан хәл үстінде Ташкентке жеткізіліп, сонда бақилық сапарға аттанды. Ағасының қайғысынан қан жұтқан Ес-Мұхамед әскердегі билікті өз қолына алды.

Сонымен, Мәскеуде Борис Годунов, ал Түркістанда Есім хан таққа отырды. Алайда артынша бес-алты жылдан кейін Годунов дүниеден өтіп тақты оның ұлы II  Фёдор иеленді. Бірақ бұл жас жігіттің тағдыры трагедиямен аяқталып, билігі бірнеше айларға ғана созылды. Бір қызығы осы тұста екі мемлекетте де «жалған патшалар» пайда бола кетті.

Соғыс әлі жүріп жатты. Ал билік басына келген Есімнің алдында қордаланған мәселелер көбейді. Шығыста ойраттар ұдайы қауіп төндіріп тұрды, Еділ мен Жайықтағы жұт, ноғайлардың қазақтан бөлініп көшіп кетуі. Енді міне Бұхар тағына жайғасқан Бақи-Мұхамедтің әскері қазақ жеріне келе жатыр. 20 жылға созылған қазақ-бұхар соғысының алғашқы эпизодтары осылай басталған еді.

Бұхар әмірі жайдан-жай шабуылға шыққан жоқ. Бұл Бақи-Мұхамед деген адам сарай төңкерісінен кейін билікке келген. Жастығына қарамай біздің Тәуекел ханымызға айтарлықтай қарсылық көрсетіп, қамалын қорғап қалғаны және бар. Бұхарда шайбанилер әулеті жойылып, енді жаңа әулет, аштарханилер (орыстар Астраханды жаулап алғанда қашып келген хандар тұқымы) билігі орнады.  Бақи-Мұхамедтің үкілі үміті бар еді. Әміршінің бұл үміті үй ішіне үй тігуге әрекеттенген қарақалпақ билеушісі «Жалған Әбдіғаппар» болатын. Әйтпесе, кеше ғана ойсырай жеңіліп, Бұхараға қашқан өзбектерде қазақтарға қарсы жорыққа шығатын әлеуетті күш жоқ еді.

Арасы бірнеше жыл ғана айырмашылығы бар демесеңіз, Ресейде «Жалған Дмитрий», ал Қазақ хандығында «Жалған Әбдіғаппар» пайда болды. Бұл уақытта екі мемлекет гүлдену шағына аяқ басқан-ды. Ресей айналасындағы шағын княздықтарды біріктіріп, Қазан, Астрахан мен Сібірді жаулағанда, Қазақ хандығы ру-тайпалардың басын қосып, қарақалпақ, қырғыз бен ноғайды, Сібірден бөлінген қазақ руларын енді қол астына біріктірген тұста осындай шырғалаңға тап болды.

Сонымен «жалған патшалар» алтын таққа қонжия кетті. Жалған Дмитрий Мәскеуді, ал Жалған Әбдіғаппар Түркістанды биледі. Ал қарапайым халық заңды патшаның кім екенін түсіне алмай дал болды. Жалған патшалардың халықты өзіне сендіре білуі ойын жүрістерін мүлде шатастырып жіберді. Әбдіғаппар деген бұл адам қарақалпақ ортасынан шыққан, Сыр бойындағы ұсақ билеушілердің бірі еді. Жергілікті халыққа өзін Шыңғыс ханның ұрпағымын деп таныстырған ол жалғыз Түркістанды емес, Ташкентпен қоса Сайрамды да қаратты. Ал Есім хан өзіне тиесілі билікті ала алмай, бар уақытын сыртқы жаумен күресуге жұмсады. Есімнің сыртқы жаулармен күресуге күшін сарп етуі  Жалған Әбдіғаппардың жанына майдай жақты. Осылайша Мәскеу мен Түркістан сарайы «жалған патшалар» мекеніне айналды. Енді қайтпек керек деген ой екі елді де мазалады. Осыны пайдаланған көрші елдер қауіп төндіре бастады. Ресейге Польша қысым көрсетсе, Қазақ хандығына Бұхар әскері басып кірді. Есіңізде ме, осыдан 17 жылдай бұрын Тәуекел ханның немере інісі Ораз-Мұхамед орыстарға тұтқынға түсіп, Мәскеуге жөнелтілген еді ғой. Міне, сол ханзадамыз жат елде таққа көтеріліп, Қасым қаласының ханы атанды. Есім хан қазақ жерінде «Жалған Әбдіғаппармен» күресіп жатса, немере інісі Ораз-Мұхамед Ресейде Жалған Дмитриймен арпалысты. Тағы да ұқсастық па?

Самарқаннан ауыр әскермен шыққан өзбектер Ташкентке беттейді. Бұл кезде Ташкентте қазақ сұлтаны Келді-Мұхамед билік етіп отырған-ды. Ташкент әміршісі қалың елді шақырып үлгермейді немесе қажет деп таппаса керек. Өзіне тиесілі қазақ, құрама, қырғыз бен қатағаннан әскер жинап соғысқа әзірленді. Екі жақтың әскері Айғыр-Жар деген жерде кездесіп, Бұхар әскері тым-тырақай қашты. Өкшелей қуған қазақ қосындары Самарқанға дейін төпелеп, үлкен олжамен Ташкентке қайтып оралады. Бұл жиырма жылға созылған қазақ-бұхар соғысының тек бастамасы болатын.

«Мені құм басады, су шаяды деп қорықпа. Егер сен расымен жақұт болсаң, түбі жарқырайсың»

Шығыс даналығы

Арада бірнеше жыл өтпей жатып қарапайым халық шынайы жақұтты көріп, ал «жалған патшалардың» беті ашыла бастады. Есім хан Жалған Әбдіғаппардың далалық қосына басып кіріп, қылышпен шауып өлтірді. Арада бір жыл өтпей жатып  өзін IV Иванның кіші ұлымын деп таныстырған Жалған Дмитрий де ажал құшты. Ресейде кейіннен бірнеше Жалған Дмитрийлер болғанымен олар ресми таққа отырмады. Қазақ ордасына қайтадан Орда-Ежен, ал Ресейде Романовтар әулеті билік басына келді. Осы оқиғадан кейін Арал мен Сырды мекендеген қарақалпақтар Есім ханға толық тәуелділікке түсті. Бұл біз келтірген бір ғана оқиға.

Ойлап қарасаңыз, мектеп оқулықтары «ССРО» мен «большевикке» толып тұр. Оған апарып, бітпейтін «пленум-сезъді» жабыстыра бергенше, аш баладай жәутеңдеген хандық кезеңнің кеміс-құтығын түгендейтін кез келген сияқты.

Бұл біздің, қазақтың тарихы. Бұл үшін ешқандай мемлекет бас қатырмайды. Әлде сол баяғыша әркімге бір телмеңдеп, «шетелдік ғалымдар не дейді екен» деп солардың аузын бағып жүрміз бе?

Рысбек Рамазанұлы

«ӘЛЕМ ХАЛЫҚТАРЫ ЖАЗУШЫЛАРЫ ОДАҒЫНЫҢ» мүшесі

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


  • 2 ай бұрын

    17 жылдан бұрын дегенді түсінбедім

    1
    Мақпал Мыса. Жүрек түбіндегі жаңғырық (сұхбат)
    17/02 16:59 0 150
    2
    HEALTH EXPO-2019» көрмесі: Медицина саласындағы мүмкіндіктер жүзеге асады
    16/02 23:20 0 152
    3
    Сексен төрттегі тарихи жеңіс!
    16/02 14:08 0 1871
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    16/02 13:42 0 361
    Адамдық мінбеден түсіп қап, Әйтеуір биіктеп барамыз
    16/02 10:42 1 414

    Таныстырылғандар

    "Шылқып баюымыз, былқып тоюымыз керек..."
    "Шылқып баюымыз, былқып тоюымыз керек..."
    "Шылқып баюымыз, былқып тоюымыз керек..."
    Кедейшілікке қарсы майдан ашып, кірістік жеуге ашық...
    Аудио тыңдау
    09/02/2019 12:23 0 1260
    Қазақстанға халықаралық іздеуде жүрген сұлу бойжеткендердің бірі экстрадицияланды
    Қазақстанға халықаралық іздеуде жүрген сұлу бойжеткендердің бірі экстрадицияланды
    Қазақстанға халықаралық іздеуде жүрген сұлу бойжеткендердің бірі экстрадицияланды
    Қазіргі уақытта Орумбаева Астана қаласының тергеу изоляторында отыр.
    Аудио тыңдау
    09/02/2019 13:38 0 2258
    Елбасының Зарина Диасқа сыйлаған сағатының бағасы қанша?
    Елбасының Зарина Диасқа сыйлаған сағатының бағасы қанша?
    Елбасының Зарина Диасқа сыйлаған сағатының бағасы қанша?
    Сыйлықтың сыртқы жағында мемлекет басшысының қолтаңбасы бар.
    Аудио тыңдау
    11/02/2019 16:20 2 674
    Бақытжан Сағынтаев: Қыс келіп, үй өртеніп жатады, ал бәріміздің баяндамамыз керемет
    Бақытжан Сағынтаев: Қыс келіп, үй өртеніп жатады, ал бәріміздің баяндамамыз керемет
    Бақытжан Сағынтаев: Қыс келіп, үй өртеніп жатады, ал бәріміздің баяндамамыз керемет
    Астана қаласында бүгін кезекті Үкімет сағаты болып өтті
    Аудио тыңдау
    12/02/2019 14:10 0 1617
    Асығыңыз! Байқаудың аяқталуына 4 күн қалды
    Асығыңыз! Байқаудың аяқталуына 4 күн қалды
    Асығыңыз! Байқаудың аяқталуына 4 күн қалды
    Байқау шарттары оп-оңай: лайк сұрамайсыз, репост жасамайсыз. Тіпті досыңызды да белгілемейсіз. Сонымен қандай қадам жасайсыз?
    Аудио тыңдау
    13/02/2019 10:26 0 361
    Косарев ашулы: Лениннің басы қоқыста жатқан қалада қалай өмір сүреміз?
    Косарев ашулы: Лениннің басы қоқыста жатқан қалада қалай өмір сүреміз?
    Косарев ашулы: Лениннің басы қоқыста жатқан қалада қалай өмір сүреміз?
    Ленин өмір сүрді, тірі және өлмейді...
    Аудио тыңдау
    13/02/2019 12:32 0 6781
    Көп балалы аналардың жанайқайы: Үй сұрап, әкімдіктің табалдырығын тоздырғаныма 14 жыл болды
    Көп балалы аналардың жанайқайы: Үй сұрап, әкімдіктің табалдырығын тоздырғаныма 14 жыл болды
    Көп балалы аналардың жанайқайы: Үй сұрап, әкімдіктің табалдырығын тоздырғаныма 14 жыл болды
    Жоғарыда ШҚО-дағы жоқшылықта күн көріп келе жатқан отбасылардың тек бір аз бөлігінің ғана жағдайлары баяндалған
    Аудио тыңдау
    13/02/2019 14:10 0 1927
    Алматы әкімі: Негізсіз шығындардан арылу керек
    Алматы әкімі: Негізсіз шығындардан арылу керек
    Алматы әкімі: Негізсіз шығындардан арылу керек
    Үнемделген қаржылар бұрынғыдай қала тұрғындарының өтініштері негізінде әлеуметтік мақсаттарға жұмсалады
    Аудио тыңдау
    13/02/2019 16:44 0 332
    Нұх пайғамбардың моласы қайда?
    Нұх пайғамбардың моласы қайда?
    Нұх пайғамбардың моласы қайда?
    Оның моласын анықтау үшін сөз түбіріне (өз түбіне), яғни сөздің өз атасына сөз береміз
    Аудио тыңдау
    14/02/2019 09:41 0 1125
    Әлемдегі ең үлкен сарқыраманың қатып қалған көрінісі жұртты тәнті етті (фото)
    Әлемдегі ең үлкен сарқыраманың қатып қалған көрінісі жұртты тәнті етті (фото)
    Әлемдегі ең үлкен сарқыраманың қатып қалған көрінісі жұртты тәнті етті (фото)
    Ауа температурасы 30-40 градусқа дейін төмендеді.
    Аудио тыңдау
    14/02/2019 15:13 0 646
    Димаш жаңа бейнебаянындағы суреттерімен бөлісті (фото)
    Димаш жаңа бейнебаянындағы суреттерімен бөлісті (фото)
    Димаш жаңа бейнебаянындағы суреттерімен бөлісті (фото)
    Баршаңызды “Валентин” күнімен құттықтаймын. Мен сіздерді жақсы көремін.
    Аудио тыңдау
    14/02/2019 15:38 1 503
    "Ру" дегеніміз не?
    "Ру" дегеніміз не?
    "Ру" дегеніміз не?
    Атам қазақтың "руың кім?" дегені – сенің әлемге үлгі болған ең Ұлы атаңның аты кім дегені.
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 09:30 0 2994
    "Бұл бір күнде шешілмейді": Астаналық көп балалы аналар Бақыт Сұлтановқа талап қойды (видео)
    "Бұл бір күнде шешілмейді": Астаналық көп балалы аналар Бақыт Сұлтановқа талап қойды (видео)
    "Бұл бір күнде шешілмейді": Астаналық көп балалы аналар Бақыт Сұлтановқа талап қойды (видео)
    Бірақ былай шулап, жиналып, қатты айтқандарыңыз дұрыс емес.
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 12:39 0 1053
    Астана әкімі көп балалы отбасыларды қолдау мәселесін өзі бақыламақ
    Астана әкімі көп балалы отбасыларды қолдау мәселесін өзі бақыламақ
    Астана әкімі көп балалы отбасыларды қолдау мәселесін өзі бақыламақ
    Соңғы мәліметтер бойынша, бүгінгі таңда Астанада 4 және одан да көпбала тәрбиелеп отырған 10095 отбасы тұрады.
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 12:43 0 385
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    Әбу Наср әл-Фараби (Оған Алланың рақымы болсын!) осы кітапты жазуды Бағдадта бастаған еді.
    Аудио тыңдау
    16/02/2019 13:42 0 361