Иманғали Тасмағамбетов. Абай – Пікіріміздің пірі, Рухымыздың туы

Иманғали Тасмағамбетов. Абай – Пікіріміздің пірі, Рухымыздың туы
Ⓒqamshy.kz

Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының

Абайдың 150 жылдығына арнап өткізген

мерекелік сессиясының ашылуындағы сөз

1995 жылғы 8 тамыз

Ардақты әлеумет!

Қадірменді меймандар!

Дүние жүзі халықтарының тарихында аты жер басып жүрген жұмыр бастының бәріне бірдей ортақ, бәріне бірдей қымбат тұлғаға айналған алып ойшылдар мен көрген кемеңгерлердің аз емес екені өздеріңізге де мәлім.

Біздің Абайымыз да осындай әлемдік деңгейдегі асқар биікке айналып отыр.

Оның дүниеге келгеніне 150 жыл толыпты. Өлеңдерінің ауыздан, кітаптарының қолдан түспей келе жатқанына да бір ғасырдың жүзі болып қалыпты. Осы уақыттың ішінде ол ұлтымыздың бірден-бір рухани ұстазына айналды.

Қазақтардың Абай десе ішкен асын жерге қоятынында, сөзін Абайдан бастап, ойын Абаймен сабақтауында да терең мән бар. Тарихтың талай-талай қиын кезеңдерінде Абай өз халқының адастырмас темірқазығы, алжастырмас бағдаршамы бола білді. Қандай қысылтаяң, нендей келеңсіз кезеңдерде де оның ұлағатты сөзі халқымыздың қолтығына сүйесін, иығына демесін боп, табанын тайғызған жоқ, жігерін жасытқан жоқ. Сасқалақтағанда сабыр, тоқырағанда тоқтам тауып берді. Заманымыздың заңғар жазушысы Шыңғыс Айтматовтың Парижде өткен Абай күндерінде: «Ұлттық мәдениеттердің өрісі тарылып, ұлттық тілдер жойылуға бет бұрған советтік дәуірде Абай қазақтың тілін де, рухын да сақтап қалды», - деуі де сондықтан.

“2017 жылы хакім Абайдың туғанына 172 жыл толуына орай Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елшісі Иманғали Тасмағамбетов және дипмиссия өкілдері Мәскеудің қақ төрінде орын тепкен ғұлама ақын Абай ескерткішінің алдына барып гүл шоқтарын қойған сәті

Абай – әлемнің қай бұрышынан қарасаң да, көзге түспей қалмайтын рухани Алатауымыз. Ол – біздің ар-намысымызға, өмірлік өлшемімізге, ұлттық парасат-пайымымызға айналған асқаралы абызымыз. Пікіріміздің пірі, рухымыздың туы.

Артына «Атаның ұлы болма, адамның ұлы бол!» деп аманат артып кеткен ақылды әлемдік ақыл-ойдың төріне шығару ұрпақтың талайдан бергі арманы еді. Бұл жолы сол тілегімізге жеткендейміз. Бірақ түгел жеттік деп айта алмаймыз. Оған өзіміз кінәліміз. Өкінішке орай, біз Абайды дүние жүзі халықтарына өз деңгейінде таныта алмай келеміз. Абай мұрасы әлем жұртшылығы тарабынан өзінің лайықты бағасын алды деуге әлі ерте. Олай деп, Абай әлемнің ең басты тілдерінде ауылдағыдай көсіле сөйлеп, есіле сырласа алған жағдайда ғана айта аламыз.

Абайдың өзге тілдерге тәржімаланған мұраларын есептемей-ақ, өзіміз жетік әрі еркін білетін орыс тіліне аударылған нұсқасын қолдарыңызға алып байқаңыздаршы. Абайдың атан-түйе тарта алмас аса салмақты, ауқымды ойларының оннан бірі ғана жеткен.

Әрине, мен бұл жерде аудармашыларға титтей де болса кінә артудан аулақпын. Абайды шет тілдеріне аударған қадірменді ақындарға, шет елдерге насихаттауға аянбай атсалысып жүрген баспагерлердің баршасына алғыстан басқа айтарым жоқ. Менің айтайын дегенім, Абай тәрізді данышпанды аудару – қиынның қиыны екенін, әлі түген алынбаған асу екенін еске сала кету.

Ұлт пен ұлтты бауырластырып, халық пен халықты жақындастыратын да – Абай сияқты ұлы гуманистер. «Әкенің баласы – адамның дұшпаны, адамның баласы – бауырың», яки басқа халық та бауырың, басқамен де тату-тәтті деген Абайды өзге тілге өз деңгейінде, бар болмысымен жеткізу – тек әдеби, мәдени ғана емес, үлкен саяси мәні бар ұлы міндет.

Алыстағы келген мейманға ақ тақиялы тауларымызды, алмасы албыраған бауларымызды, зәулім зауыттарымыз бен көл-көсір кеніштерімізді көрсетіп, мақтанғанның, бәлкім, пәлендей айыбы болмас. Бірақ біздің шет жұртқа, сырт ағайынға ең әуелі мақтаныш ететініміз, көзін сүйсінтіп, көңілін елжіретер рухани дәнекеріміз, рухани айбынымыз – АБАЙ, АБАЙЫМЫЗ болу керек!

Әрісі Шығыстың мәңгілік шоқжұлдыздары Науаи, Рудаки, Хафиз, Низами, берісі Гете, Бальзак, Байрон, Пушкин сынды тұрғыластары сияқты Абай да мезгілге мойынсұнбайды. Уақытқа – тәуелді, кезеңге кіріптар емес. Жылдар жылжып, күндер сырғыған сайын жаңа бір қырынан ашылып, жаңа бір қырынан жарқырап түседі.

Абай – қазақ тарихындағы, әсіресе оның рухани тарихындағы аса айшықты, аса айбынды, шын мәніндегі ренессанстық тұлға!

Бүгінгі таңда Абай мұраларын тек бір халықтың, тек бір мемлекеттің көлемінде ғана емес, дүниежүзілік өркениет ауқымында қарастыру қажеттігін айрықша айтар ем.

Еуропада – Лев Толстойдың, Азияда – Махатма Гандидің бар ғұмырын әлемдік үйлесім мен жалпы адамзаттық үндестікті өсиеттеумен өткізгенін баршаңыз да жақсы білесіздер. Қай жағынан алсаңыз да, мейлі тереңдік жағынан болсын, мейлі кемелдік жағынан болсын. Абайдың осы қос кемеңгермен қатар тұрып иықтаса алатынына да енді-енді көз жеткізіп келеміз.

Бұл жөнінде біз күні бүгінге дейін жұртшылыққа естіртіп айта алмадық. Бұған кезіндегі әр түрлі саяси шектеулер мен әр қилы қасаң көзқарастар да себепші болды.

Екі тізгін, бір шылбырын өз қолына алған тәуелсіз мемлекет ретінде енді біз Абайдың әлемдік әдебиет пен әлемдік ойдың жарқын жұлдыздарының бірі екенін жан-жақты насихаттап, жан-жақты негіздей білуіміз керек. Философиялық, эстетикалық, әдеби көзқарастардың тұтас бір жүйесін жасаған ұлы ойшылды дүние жүзіне жетек, жеткізе танытуымыз қажет. Сол үшін маңдай терді аямай төгуіміз керек.

Ғарыш пен ғаламдық кеңістікті, адамзат әлемі мен дүниенің шексіздігін, уақыт пен дамудың мәңгілігін бірлікте, тұтастықта алып қарайтын қазіргі кездегі пәтуалы пәлсапаға сенсек, бір дүниенің, яғни, бұ дүниенің ақиқаты – тек жартыкеш ақиқат. Толық ақиқатты айту үшін екі дүниенің де, яки о дүние мен бұ дүниенің де ақиқатын қоса қамту керек. Абай да сол екі дүниеге ортақ ақиқатты, яғни, анық ақиқатты бүкпесіз айтып кеткен адам.

«Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,

«Менікі» өлсе өлсін, оған бекі

Мінеки, ұлы ақын ақыл мен жан өлмейді, тек тән ғана өледі деп тұр.

Абай ұғымынша, өлім деген де өмір сияқты заңды құбылыс:

Адамзат – бүгін адам, ертең топырақ,

Бүгінгі өмір жарқылдап алдар бірақ.

Ертең өзің қандайсың, білемісің,

Өлмек үшін туғансың, ойлан шырақ.

Абай інісі Оспан өлгенде: «жан біткенге жалынбай, жақсы өліпсің, апырмай», - дейді. Егер ұлы ойшыл өлім табиғатын соншалықты терең түсінбесе, жас кеткен өзінің ең жақсы көретін інісіне «жақсы өліпсің, апырмай!» - деп айтар ма еді?! Керек десеңіз, Абай «Өлім барда қорлық жоқ» дейді. Бұлай деп тіршіліктің тұңғиық пәлсапасының тереңіне сүңгіген, Өмір мен Өлімнің әу бастан бір-бірінен ажырамайтын кіндіктес екенін кәміл түйсінген кемел ойдың, кемел пайымның иесі ғана айта алса керек. Абайдың осындай мәңгіліктің мәніне, шексіздіктің сырына үңілген, тұтас дүние-әлемнің түпсіз тұңғиығына бойлаған заманауи ойларының дәйегі мен мәйегін ашып бере алдық па? Әзірге ұлы ойшылдың дүниетанымының бергі бетін ғана аршыдық. «Абайды әлемдік өркениет ауқымында қарастыру керек» дейтініміздің де түп себебі осында жатыр.

Бұл ретте Абайдың биылғы мүшел тойы, көп елдердің белгілі де беделді қайраткерлері бас қосып отырған бүгінгі конференция айрықша тарихи орын иеленбек. Сондықтан конференция меймандарына, Абай талантының алыстағы, жақындағы жанкүйерлерінің бәріне – Қазақстан үкіметінің атынан зор алғыс айтқым келеді.

Бүгінгі мәжіліске ғалымдардың, абайтанушылардың көбірек қатысқанын есепке ала отырып, мынандай жағдайларға назар аудара кеткенді орынды көріп тұрмын.

Абай шығармаларына текстологиялық тұрғыдан зерттеу – бүгінгі күннің ең зәру мәселесі. Бұл салада басталған жұмыс осы күнге шейін аяғына жетіп көрген емес. Ақын кітабын кезекті жариялау, көбінесе, мерейтойларға қатысты жүргізіледі де, жаңа жинақ ылғи асығыс дайындалады, қолжазбалар мен басылып шыққан кітаптар текстін салыстыра қарауға уақыт жетпей қалады. Рас, Абай шығармалары тексті негізінен қалыптасқан, уақыт сынынан өткен. Солай бола тұрса да, онда әлі де қарайтын, анықтауды қажет ететін жекелеген сөздер мен сөз тіркестері баршылық. Басқа басқа, дәл Абайдың кейбір сөзінің әр жинақта әр түрлі басылып жүруі – бәрімізге үлкен сын. Ең алдымен, ғалымдарымызға сын.

Қоғам өзгеріп, заман жаңғырып жатқан тұста бұрынғы қалыптасқан пікірлер мен орныққан көзқарастардың қайта сараптан өткізіліп, қайта екшелегені жөн. Әсіресе, толықтырып, анықтай түсетін мәселе – Абайдың айналасы, оның өскен ортасы, ұшқан ұясы, ата-анасы мен туған-туысқандары туралы деректер. Ақын өскен ортаның сырын мейілінше дұрыс, мейілінше әділ ашпайынша, Абайдың ақындық сыры да, қайраткерлігі де азаматтық тұлғасы да терең ашылмайды.

Абайды тануда саясат ықпалынан, уақыт қыспағынан аса алмаған кездеріміз болды. Енді заман өзгерген шақта азат елдің азат ойымен, азат жүрегімен, азат зердесімен Абайды қайта тануға тиістіміз.

Мәселен, «Абай отаршылдыққа қарсы күресті ме?» деген сұрақ күн тәртібіне қойылмай келді. Отаршылдыққа қарсы болмаса:

Военный қызмет іздеме,

Оқалы киім киюге...

Қызмет қылма оязға,

Жанбай жатып сөнуге, -

дер ме еді...

Ояз деп отырғаны – патшаның өкілі, отаршыл өкімет. Абай сол өкіметке қызмет қылмауға шақырады.

Абай қазақ халқы үшін бір ғана әдебиеттің ауқымына сыймайды. Ол – күнделікті тіршілігімізді, рухани әлемімізді – қарақан басымызды алып жүруден бастап, биік адамгершілікке дейінгі аралықты тегіс қамтитын жан-жақты құбылыс. Сондықтан да Абайды зерттеуді тек әдебиетші ғалымдардың мойнына жүктеп қоюға болмайды. Абайды ашу үшін өнертанушыларымыз да, философтарымыз да, құқықтанушы ғалымдарымыз да белсенділік танытқаны, аянбай атсалысқаны жөн.

Әрбір қазаққа, шама-шарқынша, Абайды тану – мұрат, Абай шыққан биікке талпыну – парыз.

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Әлеуметтік желіде Елбасының сирек кездесетін видеосы пайда болды (видео)
    18/08 16:42 0 1147
    2
    Астана мен Ақмола облысында дауылды ескерту жарияланды
    18/08 16:15 0 91
    3
    Елбасы Қарағанды тұрғындарын Бұқар жыраудың 350 жылдығымен құттықтады
    18/08 13:49 0 130
    «Ұлан» газетінің бас редакторы Сұлтан Қалиұлы қайтыс болды
    18/08 13:24 0 925
    Қазақстанда 30-дан аса әкім мен орынбасарлары пара алды деген күдік бар
    18/08 13:20 0 591

    Таныстырылғандар

    Қайтыс болған атақты актердің өмірінен естелік видео
    Қайтыс болған атақты актердің өмірінен естелік видео
    Қайтыс болған атақты актердің өмірінен естелік видео
    Бірқатар отандық фильмдерде бой көрсеткен Бауыржан Оралбеков 17 шілдеден 18 шілдеге қараған түні қайтыс болған еді.
    23/07/2018 13:50 0 2719
    Халқының 12%-ы ғана жоғары білім алған Түркия қалайша өзгені оқытып-тоқытпақшы?
    Халқының 12%-ы ғана жоғары білім алған Түркия қалайша өзгені оқытып-тоқытпақшы?
    Халқының 12%-ы ғана жоғары білім алған Түркия қалайша өзгені оқытып-тоқытпақшы?
    Мемлекеттік мектепте сауат ашатындардың  53%-ы шылым шегеді. Нашақорлыққа әуестенгендердің үлесі 15%-ға дейін өскен
    23/07/2018 16:15 0 1726
    Күйеуі өлімші қылып сабағанға шыдамай үйден безген келіншекті кім көрді?
    Күйеуі өлімші қылып сабағанға шыдамай үйден безген келіншекті кім көрді?
    Күйеуі өлімші қылып сабағанға шыдамай үйден безген келіншекті кім көрді?
    Күйеуі өлімші қылып сабап, таңғы 6-да үйден шығып кеткеніне бүгін төртінші күн.
    24/07/2018 23:32 1 4664
    Алматы қаласының тұрғындары жер сілкінісін сезді
    Алматы қаласының тұрғындары жер сілкінісін сезді
    Алматы қаласының тұрғындары жер сілкінісін сезді
    Қаланың ТЖБ баспасөз қызметінің айтуынша, біріншісі 26 шілденің сағат 23:29-да орын алған.
    27/07/2018 00:45 0 1443
    Қытай отбасы саясатын тағы өзгертіп, бала тууға шектеуді мүлдем алуы мүмкін
    Қытай отбасы саясатын тағы өзгертіп, бала тууға шектеуді мүлдем алуы мүмкін
    Қытай отбасы саясатын тағы өзгертіп, бала тууға шектеуді мүлдем алуы мүмкін
    Си да Қытайдың жоғары басқарушы органы — Саяси бюроның Тұрақты комитетіне әйел саясаткер тағайындамады.
    30/07/2018 03:48 0 1673
    Барқытбел баурайындағы баба тойы
    Барқытбел баурайындағы баба тойы
    Барқытбел баурайындағы баба тойы
    Шығыста Тарбағатай ауданының Ақжар елді-мекенінде сол аумақты мекендейтін мыңдаған қазақтың тікелей бабасы Қараша атаға арнап атаулы той өтуде.
    03/08/2018 19:01 0 1573
    "Индонезиядағы зілзаладан зардап шеккендер арасында қазақстандықтар жоқ"
    "Индонезиядағы зілзаладан зардап шеккендер арасында қазақстандықтар жоқ"
    "Индонезиядағы зілзаладан зардап шеккендер арасында қазақстандықтар жоқ"
    Индонезияның Ломбок аралында 5 тамыз күні қуаты 7 магнитудаға жететін жер сілкінісі болған.
    06/08/2018 12:12 0 310
    «Алашия» атты рисәлә-эпопея туралы
    «Алашия» атты рисәлә-эпопея туралы
    «Алашия» атты рисәлә-эпопея туралы
    Рисәләнің жекелеген дәптерлерінің бастапқы нұсқалары мен үзінділері әр кезде қағаз және электронды БАҚ беттерінде, әртүрлі кітаптарда жарияланған.
    11/08/2018 09:55 0 582
    Полиция қарапайым қазаққа неге өш?
    Полиция қарапайым қазаққа неге өш?
    Полиция қарапайым қазаққа неге өш?
    Өз елін, өз жерін мекендесе де, әділдік іздеп зарлап жүрген де, жұмыс іздеп сарылып жүрген де, пәтерден пәтерге көшіп жүрген де өзіміздің қазақ.
    13/08/2018 11:13 0 1425
    Енем келіні жақында босанған үйлерді аралап, бір кесе шілде суын тапты
    Енем келіні жақында босанған үйлерді аралап, бір кесе шілде суын тапты
    Енем келіні жақында босанған үйлерді аралап, бір кесе шілде суын тапты
    Шілде суы деп баланы ең бірінші шомылдырған суды айтады.
    15/08/2018 17:10 0 2151
    Түркістандық жас кәсіпкер ерекше жобаны жүзеге асыруда
    Түркістандық жас кәсіпкер ерекше жобаны жүзеге асыруда
    Түркістандық жас кәсіпкер ерекше жобаны жүзеге асыруда
    Биылғы жылы кәсіпкер ісін дамыту үшін биыл мемлекет тарапынан «Жас кәсіпкер» бағдарламасы бойынша арнайы грант ұтып алды
    16/08/2018 14:44 5 391
    Елімізде халықаралық музыкалық байқау басталады
    Елімізде халықаралық музыкалық байқау басталады
    Елімізде халықаралық музыкалық байқау басталады
    Байқауға қатысу үшін www.khabar.kz. сайтында өтінімдер қабылдануда.
    16/08/2018 16:58 0 81
    Назарбаевтың мұғалімі Елбасыға болашақта премьер-министр боласың деп айтқан
    Назарбаевтың мұғалімі Елбасыға болашақта премьер-министр боласың деп айтқан
    Назарбаевтың мұғалімі Елбасыға болашақта премьер-министр боласың деп айтқан
    Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің мұғалімі кезінде барлық сыныптастарына болашақ мамандықтарын айтып кеткенін есіне түсірді
    16/08/2018 17:22 38 1285
    «Нұр Отан» Үкіметтің алдына кітапханалардың материалдық-техникалық базасын жақсарту мәселесін қоятын болды
    «Нұр Отан» Үкіметтің алдына кітапханалардың материалдық-техникалық базасын жақсарту мәселесін қоятын болды
    «Нұр Отан» Үкіметтің алдына кітапханалардың материалдық-техникалық базасын жақсарту мәселесін қоятын болды
    Партияның бастамасы
    16/08/2018 18:06 7 1457