Үш машайықтың ғажайыбы

Үш машайықтың ғажайыбы
ⒸАшық дереккөзден

Бұл үш ақсақал – үш машайықтың  кімдер екенін Сыпыра шежіреші Әлиасқар Байғұтұлы мен оның құймақұлақ ұлы Ақпантай Байғұтовтың бізге жеткізіп кеткен баға жетпес мұрағаттары негізінде білдік.  Айтып отырғанымыз, 1941 жылы Әмір Темірдің моласын аштырып көрмек болғанда, қайдан шыққаны белгісіз үш ақсақал әміршінің қабіріне тиюге болмайтынын, әйтпесе қарғыс ататынын айтып,  жылдам көзден ғайып болатыны бар емес пе – сол үш ақсақал – үш машайық. Бұл үш машайықтың біреуі – жоғарыдағы Сыпыра шежіреші Әлиасқар Байғұтұлының (1898-1981) өзі.

Әуелі түсінікті болу үшін басынан бастайық. 1941 жылдың 19 маусымы күні атақты антрополог М. Герасимов бастаған комиссия мүшелері қаһарлы қолбасшының қабірін ашуға кіріскенде, қайдан келгені белгісіз  үш ақсақал : «Жаһангердің қабіріне тиюге болмайды, аруағы мазаланса, қиямет-қайым соғыс басталады» деген жазуы бар көне кітапты көрсетіп, Темірдің қабірін ашу жақсылыққа апарамайтынын күңірене айтып, жалынып та, жылап та көрген екен. Бірақ оған сенбей, шалдарды әжуалап күлген ғалымдардың (оның ішінде төмендегі Мәлік Каюмов та бар) айтуынша, әлгі  қайдан пайда болғаны белгісіз үш шал дәл солайша  жылдам көзден ғайып болады.

Бұл тарихи оқиғаның  куәгері – 2010 жылы 98 жасында қайтыс болған, КСРО халық әртісі, Социалистік еңбек Ері Мәлік Каюмов (Ташкент киностудиясының операторы ретінде түсіру тобына бастан-аяқ қатысқан) 2003 жылы сол кездегі  түсірген кадрларды пайдалана отырып «Темірдің қарғысы» атты деректі фильм түсіргені мәлім.

Оның айтуынша, 1941 жылдың маусым айының ортасы ауа Самарқандтағы Гур Эмир (Әмір көрханасы) мавзолейіне жиналған мемлекеттік комиссия өзінің алдындағы аса маңызды тапсырма – Азияның ақсақ барысы атанып, 27 мемлекетке патша болған, қаһарынан қан тамған құдіретті Әмір Темір Көрегеннің (1336-1405) қабірін ашуға аса мұқияттылықпен үш күн жұмсайды.

Ақыры 90 пұттық жасыл нефрит астындағы үш қабатты мрамордан тұратын табытты ашу басталады. Алтын жалатылған матаға ораулы арша ағашынан жасалған төрт тұғырлы табыттың қақпағын ашуға бүкіл экспедиция мүшелері жиналады. 1941 жылдың 21 маусымы күні таң алдында табыт қақпағы ашылғанда – әміршінің бейнесінде елес берген хош иісі бас айналдыратын ыстық лепті қою бу сыртқа атылып шығып, жұрт шошынғаннан кері серпіліп кетеді. Сол замат кесене ішінде үш апта бойғы қазулар кезінде бірде-бір рет өшпеген жарық жалп етіп сөніп қалады (Оның неден болғанын электрик сол бойы түсіне алмаған). 1941 жылдың 21 маусым күні «Правда» газеті Ақсақ Темірдің қабірі ашылып, оның бас сүйегінен жирен қылдар табылғанын, яғни әлем әміршісінің сақал-шашы жирен түсті болғанын хабарлаған. Ал дәл осы сәтте Берлинде Гитлер «Барбаросса» жоспарына қол қою үстінде болатын. Ал «Барбароссаның» аударма мағынасы «жиренсақал» (рыжебородый). Ертеңіне алпыс миллион адамзатты алапат қырғынға ұшыратқан Герман фашизмінің Кеңес одағына шабуылы басталады да кетеді.

Бұл мистикалық сәйкестіктің Сталинге қаншалықты әсер еткені белгісіз. Дегенмен жез мұрт көсемнің Мәскеуге әкетілген әлем әміршісінің бас сүйегін 1942 жылғы 20 желтоқсан күні Самарқандтағы өз орнына тездетіп қойғызғаны анық. Оған да себеп болған – жоғарыда айтылған Мәлік Каюмов. Ол кинооператор ретінде көп ұзамай қанды соғысқа аттанған. Майданда жүргенде өзі куә болған нәрселер оған тыныштық таптырмайды. Ақыры Құдай сәтін салып, майдан даласында маршал Жуковпен кездескен қарапайым солдат ойындағының бәрін ақтарып, Темірдің сүйегін өз орнына қоймайынша кеңес халқы жеңіске жете алмайтынын тұспалдап айтады. Маршал мұның барлығын Сталиннің құлағына жеткізген көрінеді. Темірдің қарғысынан сұсы қашқан Сталин әмірші мен ұрпақтарының сүйегін жерлеуге дереу бір миллион рубль бөлген. Бұл ол заманда бүтіндей бір дивизияны бір ай ұстап тұруға жетіп-артылатын үлкен ақша еді. Темірдің сүйегі әскери құрметпен, артиллерияның салют беруімен өз орнына қойылғаннан кейін көп ұзамай Сталинград қаласы фашистерден толық азат етіледі. Міне, тағы да сәйкестік. (Ақсақ Темірдің сүйегін Сталинградтағы майдан даласы үстімен алып ұшқан, сонан кейін ғана жеңіс Кеңес армиясы жағына ауған делінеді. Сондай-ақ ұлы қолбасшының сүйегін соғыста ортаазиялық жауынгерлердің рухын көтеру үшін олар шоғырланған әскери бөлімдерге апарғаны туралы да дерек бар). Не десек те, Сталинград майданының фельдмаршал Паулюсті армиясымен тұтас қолға түсірген, соғыс тағдырына бетбұрыс жасаған шешуші шайқас болғаны белгілі.

Тағы да бір сәйкестік. Мәлік Каюмов соғыста тура ұлы әмірші сияқты сол аяғына оқ тиіп, жараланған. Бұл да Жаратушының оның 1941 жылы жіберген қателігін түзеуі үшін ескертуі, әдейі тірі қалдырғаны болар, бәлкім.

Енді негізгі әңгімемізге көшсек, жоғарыда айтқан Сыпырашы шежіреші Әлиасқар Байғұтұлы (1898-1981) –  Әмір Темір Көрегеннің Самарқандағы мүрдесін ашуға қарсы болған үш машайықтың бірі. Ерекше қасиет қонған бұл үш ақсақал аян арқылы (бозала таңда келген көк есекті шақырылмаған қонақ) сөйлесіп, Әмір Темірдің сағанасы алдында кездесейік деп уағдаласады. Екінші машайық – аласапыран жылдары Ауғанстан асып кеткен, тоғыз жүз кітапты жатқа айтатын, заманында ислам әлеміне белгілі қары болған Ағузи Билла ғұлама болса, үшіншісі – Уфадан келген татар молдасы Мәсілафадин ғұлама.  Үшеуі Самарқанда табысып, алдымен қабір қазатындардың басшыларымен, екніші мәрте ғалымдармен, үшінші зират басындағылармен кездеседі. Бұл үшеуі Әмір Темірдің сағанасын қоршап тұрған НКВД әскерінің арасынан қалай өткенін білмей таңғалып тұрған мемлекеттік коимссия басшысы академик Герасимов  пен Садриддин Айни бастаған бастаған ғалымдарға Көрегеннің көк сандығын  ашса, соғыс рухы оянып, адам қанын судай ағызатын алапат келетінін  қатаң ескертіп, олар есеңгіреп қалғанда, бұл үшеудің қалай, қайда кетіп қалғанын ешкім білмей қалады.

Әлиасқар Байғұтұлы – отызыншы жылдардағы Созақ көтерілісінің де ұраншысы болып, мергендігімен аты шыққан,  өлім жазасына кесілген, бірақ ғайыптың күшімен аман қалып,  жер аударылған, 1954 жылы ақталған. Арыс қаласына жақын маңдағы темір жол бекетінде 1982 жылы қайтыс болған. Оның ұлы Ақпантай Әлиасқарұлы (1962-2009)  арқылы бізге жеткен «Алтын шежіре» әлі толық игерілген жоқ. 1970 жылы Сәбит Мұқанов атақұты шежірешімен сұхбаттасып, «Мына жазбаң күрделі екен, жарыққа шығару қолымнан келмейді» деп, жылап қоштасқан екен. Шымкенттік азаматтар  зерттеуші Асан Тұрабаев пен журналист Ілесбек Байжановтың атсалысуымен сонау Сақ дәуірінен бермен баяндалатын мұралардың бір бөлігі алдымен газет беттерінде, кейін кітап болып жарық көрді.  Дегенмен  Асан Тұрабаев бұл мұра әлі игерілмей жатқанын айтады. Соған қарағанда  бұл шежірені «Үш әріп» тыңшылары оқып көргенде күдік тудырмайтындай етіп ерекше әдіспен қағаз бетіне түсірсе керек.

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Сақ болыңыз! Сауда орындарындағы түбіртек қауіпті ауру туғызады (видео)
    23/05 17:10 0 192
    2
    Сән индустриясының сұмдығы
    23/05 16:34 0 93
    3
    Тоқаев Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы Ұлықбек Есдәулетті қабылдады
    23/05 16:30 0 90
    ҰҚК бұрынғы басшысы 25 жылға сотталды
    23/05 16:24 0 114
    Қуат Хамитов: Әзірбайжанда әділдік орнатамын (видео)
    23/05 16:03 0 460

    Таныстырылғандар

    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Бұл тест сіздің шынайы бет-бейнеңізді, жан дүниеңіздегі өзіңізге ғана мәлім мінез-құлқыңызды ашып көрсетеді.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 13:29 0 8394
    Псевдосалафизммен күресте исламды жақсы білетін тарихшыларды алға шығару керек!
    Псевдосалафизммен күресте исламды жақсы білетін тарихшыларды алға шығару керек!
    Псевдосалафизммен күресте исламды жақсы білетін тарихшыларды алға шығару керек!
    Қателесудің бәрі танымның дұрыс болауынан келіп шығады.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 14:16 0 147
    Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
    Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
    Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
    Бұл туралы «БатысАльянсСтрой» ЖШС бас директоры Әділ Жұбанов мәлімдеді.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 15:26 0 138
    Толқын Тлеулиева: Сахнадан жылап кетіп қалған сәттерім де болды
    Толқын Тлеулиева: Сахнадан жылап кетіп қалған сәттерім де болды
    Толқын Тлеулиева: Сахнадан жылап кетіп қалған сәттерім де болды
    Тлеулиева Толқын Орынбайқызы —  Қызылорда облысы, Қармақшы ауданында дүниеге келген.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 15:50 0 415
    Атышулы атыраулық полицей ақыры "атынан" түсті (видео)
    Атышулы атыраулық полицей ақыры "атынан" түсті (видео)
    Атышулы атыраулық полицей ақыры "атынан" түсті (видео)
    Аян Дүйсембаевтың өзіне сыйланған атқа мініп басы дауға қалған болатын
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 18:02 0 2930
    Жұмаш Көкбөрі: Жағымпаздардан құтылмай, ұлт болып жарытпаймыз!
    Жұмаш Көкбөрі: Жағымпаздардан құтылмай, ұлт болып жарытпаймыз!
    Жұмаш Көкбөрі: Жағымпаздардан құтылмай, ұлт болып жарытпаймыз!
    Жетер халқым, жағымпаздар жойылсын! Жетер халқым, есіңді жи, атқа қон!..
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 10:56 0 516
    Әлібек Науаров Құлсарыдан Ақкиізтоғайға дейін 31 шақырымды қалай жүгіріп өтті?
    Әлібек Науаров Құлсарыдан Ақкиізтоғайға дейін 31 шақырымды қалай жүгіріп өтті?
    Әлібек Науаров Құлсарыдан Ақкиізтоғайға дейін 31 шақырымды қалай жүгіріп өтті?
    Жүгіру үшін дүйсенбіні я болмаса сәрсенбінің сәтін күтудің қажеті жоқ
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 11:33 0 374
    "Тірісінде болмап еді бағалы..."
    "Тірісінде болмап еді бағалы..."
    "Тірісінде болмап еді бағалы..."
    Ол үлгілі әке бола білді. Әкелерінің ерлік істерін мақтана айтып жүретін екі ұл тәрбиеледі
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 16:41 0 431
    Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
    Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
    Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
    Құрылыстың мақсаты – экологиялық жағдайды жақсарту, сол жағалау дренаждарының үзіліссіз кетуін қамтамасыз ету.
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 18:08 0 137
    "Құрбақа жегізу" тәсілі: өзіңе ұнамайтын істен қалай нәтиже шығаруға болады?
    "Құрбақа жегізу" тәсілі: өзіңе ұнамайтын істен қалай нәтиже шығаруға болады?
    "Құрбақа жегізу" тәсілі: өзіңе ұнамайтын істен қалай нәтиже шығаруға болады?
    Тірі құрбақаны таңертең жесеңіз, кешке дейін алаңдамай жүресіз.
    Аудио тыңдау
    22/05/2019 02:07 0 282
    1 қыркүйектен бастап Қазақстан мектептерінде жаңа пән оқытыла бастайды
    1 қыркүйектен бастап Қазақстан мектептерінде жаңа пән оқытыла бастайды
    1 қыркүйектен бастап Қазақстан мектептерінде жаңа пән оқытыла бастайды
    Бүгінде бұл бағдарлама Алматы, Павлодар, Қызылорда және Шымкент қалаларының 2 мыңнан астам оқушы білім алатын 44 мектебінде жүзеге асырылған.
    Аудио тыңдау
    22/05/2019 09:22 0 1315
    Лондон мен Нью-Йорк қалалары жер бетінен жойылуы мүмкін. Неге?
    Лондон мен Нью-Йорк қалалары жер бетінен жойылуы мүмкін. Неге?
    Лондон мен Нью-Йорк қалалары жер бетінен жойылуы мүмкін. Неге?
    Бұл үдеріс теңіз деңгейінің 62 сантиметрден 238 сантиметрге дейін көтерілу қаупін төндіреді.
    Аудио тыңдау
    22/05/2019 09:35 0 2203
    Жетістікке жету үшін  өнімді жұмыс істеудің 10 қағидасы
    Жетістікке жету үшін өнімді жұмыс істеудің 10 қағидасы
    Жетістікке жету үшін өнімді жұмыс істеудің 10 қағидасы
    Осы қағидалар ішінен өзіңіздің бойыңызда бар әрекеттерді байқаған болсаңыз, онда осы қағида міндеттеелерін орындап көрсеңіз болады.
    Аудио тыңдау
    23/05/2019 04:44 0 259
    Тоқаев Қанат Исламға сәттілік тіледі
    Тоқаев Қанат Исламға сәттілік тіледі
    Тоқаев Қанат Исламға сәттілік тіледі
    Қазақ боксшысы Қанат Исламмен бірге түскен суретін жариялады.
    Аудио тыңдау
    23/05/2019 13:44 0 136
    ҰҚК бұрынғы басшысы 25 жылға сотталды
    ҰҚК бұрынғы басшысы 25 жылға сотталды
    ҰҚК бұрынғы басшысы 25 жылға сотталды
    Ұлттық қауіпсіздік комитетінің бұрынғы басшысы Алнұр Мұсаев 25 жылға сырттай сотталды
    Аудио тыңдау
    23/05/2019 16:24 0 114