12Желтоқсан

«Ұлтшылдан» неге жеріндік?

«Ұлтшылдан» неге жеріндік?
Ⓒqamshy.kz

«Ұлтшылмын» деген сөзді ауызға ала қалсаң көк есекке теріс мінгізетін не ат тонын ала қашатындардың қарасы көп. Тіпті, «ұлтжандымын» дегенің жөн деп түзету енгізіп, қалыптасып қалған қасаң түсінікті сенің санаңа да сіңіргісі келетіндер табылады. Қазақтың тектік тұқымын құртуға бар күшін салған, ақыл-ой қуатын отарлап, бетіндегі қаймағын сыпырып алуға тырысқан Кеңестік үкіметтің біздің санамызға еккен 70 жылдық уытының «жемісі» еді бұл. Ал ұлттық идеямыздың темірқазығы саналған, мұқым қазақтың азаттығы жолында қайраткерлік танытқан алаш арыстары бұл сөзді қолданды ма? Дерекке құрық салайық.

«Қазақ» газетінің 1915 жылғы санында Ж.Тілеулиннің «Ұлтшыл жігіт» деген атпен мақаласы жарық көреді. Мақалада өзі де білім алып әрі Уфа мен Троицкіден мұғалімдер алдыртып балаларды оқытпақ болған Ахмет Жанталинге қатысты: «Ахмет Көкшетау һәм Қызылжар – екі уезде – ұлт қамына қайғырған бірінші адам»,-деп көрсетеді. Ұрпағымыз сауатты болсын деп жарғақ құлағы жастыққа тимеген Ахметті неге «Алаш» партиясының облыстық комитетінің мүшесі Жұмағали Тілеулин «ұлтшыл» деп айтып отыр?! Бір бұл емес. ХХ ғасырда жарық көрген көптеген мақалалардан тұлғаның жеке қасиетін сипаттауда «ұлтшыл» ұғымының жағымды мағынада қолданылғанын, тіпті, өзгелерден даралап тұрар артықшылық іспетті болғанын байқаймыз. Дәл осы газетте жарық көрген «Алаш партиясы атынан учредительное собраниеге аталған депутаттар» атты хаттамада Семей және Ақмола облыстарынан үміткер ретінде ұсынылғандардың қатарынан Халел Ғаббасовты: «Халел студент күнде-ақ ұлтшыл, жинаған білім қазынасын халыққа таратуды өзіне борыш санаған һәм сол пікірін іспен көрсете бастаған қазақтың үмітті ұлы»,-деп сипаттайды. Ал осы облыстан депутаттыққа өткен Асылбек Сейітовке: «...жас доктор, қыз мінезді, ақ қағаздан ақ, ұлтшыл жас»,-деп баға берген. «Ұлтшыл» деп көрсетілгендердің ішінде фельдшер, «Қазақ» газетінің тілшісі есепті болған Жұмағали Тілеулин, Ахметжан Қозыбағаров, мұғалім Әбікей Сәтбаев, фельдшер Ахмет Райымбеков, облыстық қазақ комитетінде істеген Ғабидолла Әлібеков, дәрігер Ғайсы Қашқымбаев та бар. Әлде, басыңда ноқта, тірсегіңде тұсау жоқ бостандық үшін жанын саудаға салған алаш зиялыларының бұл сөзді қолдануында өзгешелік болды ма? ХХ ғасырда оң көзқарасқа ие болған бұл сөздің ХХІ ғасырда «өз ұлтыңнан өзге ұлтты төмен санау» мағынасын беріп, өңі теріс айналғаны қалай?

«Алаш ақиықтары» жинағында да Мәнән Тұрғанбайдың «Ұлтшылдық» атты мақаласы басылған болатын. Енді осы мақаладағы «ұлтшылдық» ұғымына тоқталсақ. Ол: «...Ұлтшылдардың мақсаты әрбір ұлттарға мәдениет кіргізіп, бақыт таңының атуына себепші болмақ. Мәдениет күшейген соң өздері-ақ кісішілдік пікірін тауып алады. Ұлтшылдар әр жұртты шиеленістіріп, қырылыстыру, өз ұлты үшін басқаларды құрбан қылу деген ойдан жырақ»,-дейді. Бірақ, осындай соны пікірлердің болғанына қарамастан ХХ ғасырдың І жартысы қазақ үшін аса қиын әрі қысылтаяң кезең болды. Осы сөзді өздеріне қарсы қару етіп қолданып, қазақтың қаймақтарын «ұлтшылсың» деп сыпырып алған, тарихқа қанмен жазылған қасіретті жылдар еді бұл. Халықтың рухын жаныштаған, Алашордалықтардың ұлттық-демократиялық мемлекет құруды көздеген армандарын белден басып, басын жұтқан Кеңестік биліктің қоластындағы ұлттарға жасаған солақай саясатының салдары еді бұл.

Ал Мәнән Тұрғанбай аталмыш мақаласында қазақтарды ең бірінші ұлтшыл ету керектігін алға тартады. «Ұлтшылдық(ты) кісішілдікті айыра білмеген, бас пайдасынан басқаны ойына алмаған, дін хүкімі шариғатқа бас иіп іске асырмаған, мәдениеттен жырақ жатқан қазақ секілді жұртты салғаннан көпшіл қыламын демей, әуелі ұлтшыл қылу керек»,-деген пікір айтады. Демек, ұлтшылдықтан асып елдік мәдениет, қазақта қара басының емес, халықтың қамын жейтінШыен ұлттық мүдде жолындағы күрес, мемлекетте прогресс пайда болады екен. Бұл жолды ту етіп ұстап, әр қазақтың кеудесіне ұлтшылдықтың шоғын үрлей алса Қазақияның күні жақын арада сөнбейтінін білген Құдайсыз үкімет әуелі елді соған үгіттеп, іс қылып жүрген тұлғалардан тазартуға тырысты. Мұның соңы 1937-1938 жылғы репрессияға апарғаны оқулығы жұқа, ал өзі атан түйеге жүк болатын тарихымыздан мәлім. «Біз тарихтағы оқиғалардың деректерін көп білеміз, бірақ әрбір құбылыстың себебіне ой жібермейміз» (Ключевский). Әлемдік аренада өз орнын тапқысы келген ел әуелі қайтсек мемлекеттің мерейін өсіріп, халықтың әл-ауқатын жақсартамыз деген ортақ мүдде тоғыстырған ұлтшылдарды көбейтуге, оны насихаттауға күш салу керек. Сонда ғана Қазақстанның дамыған он елдің көшін бастайтынына, өз Отанында отырып бабасы басын имеген жерде өзгеге тізесін бүкпейтін асқақ рухты ұрпақ тәрбиелеп шығатынына үміт мол.

Шынәділ Салтанат

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


  • 2 ай бұрын

    Мен де ұлтшылмын. Қазақтардың жақсы киінгені, жақсы өмір сүргені, жақсы машиналарды мінгені, жақсы үйде жасағаны маған ұнайды. Мен бұған рахаттанамын - САРЫ АЛМАС

    1
    Желтоқсан көтерілісінің айбынын асыруға не кедергі?
    11/12 22:33 0 320
    2
    Туғанына 100 жыл болған Қасым Қайсенов туралы естеліктер (фото)
    11/12 22:08 0 234
    3
    Атақты "Титаникті" орындаған Димаш сахнаны жарды (видео)
    11/12 21:45 1 17158
    Тұйыққа тірелген тергеу ісінің артында түріктер тұр ма?
    11/12 15:30 0 939
    Түрікменстанда 2019 жыл Доңыз жылы деп аталмайтын болды
    11/12 13:02 0 840
    Президент халықтың әл-ауқатының төмендеуіне өзін кінәлады
    11/12 12:03 0 4765
    Айгүл Шаимова тараздық кәсіпкерлермен кездесті
    11/12 11:10 0 227
    Телефонсыз қалам демесеңіз, IMEI-кодын тіркеуге асығыңыз
    11/12 10:59 0 2309
    "Тілім үшін өлемін, басқасын да аямаймын" деген Руза Бейсенбайтегі бүгін жалғыз емес
    11/12 10:29 2 7865
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    10/12 16:31 11 6089

    Таныстырылғандар

    Қазақстанда үздік Бизнес-ханымдар анықталды
    Қазақстанда үздік Бизнес-ханымдар анықталды
    Қазақстанда үздік Бизнес-ханымдар анықталды
    Байқауға қатысқандардың барлығы да ерекше әрі сұлу
    01/12/2018 19:27 0 1817
    Өзбекстандықтар түсірген "Абай сөзі" фильмінің тұсауы кесілді
    Өзбекстандықтар түсірген "Абай сөзі" фильмінің тұсауы кесілді
    Өзбекстандықтар түсірген "Абай сөзі" фильмінің тұсауы кесілді
    Ташкентте өзбекстандық кинематографтар түсірген «Абай сөзі» атты деректі фильмнің тұсауы кесілді
    03/12/2018 14:28 0 1074
    Қырғызстандық шенеунік ата-анасының үйін балабақшаға айналдырды
    Қырғызстандық шенеунік ата-анасының үйін балабақшаға айналдырды
    Қырғызстандық шенеунік ата-анасының үйін балабақшаға айналдырды
    Қазір оны мемлекет меншігіне алу жұмыстары жүріп жатыр
    03/12/2018 17:13 0 937
    «... Тілімді кес, түрмеңе жап, төземін» немесе бір суреттің тарихы жайлы жыр-баян
    «... Тілімді кес, түрмеңе жап, төземін» немесе бір суреттің тарихы жайлы жыр-баян
    «... Тілімді кес, түрмеңе жап, төземін» немесе бір суреттің тарихы жайлы жыр-баян
    «Бұл жерде басқа ешкімді жазаламауларыңызды сұранамын. Мен бәріне өзім жауап беремін»
    04/12/2018 09:45 1 5330
    Біздің жүріп өткен тарихымызда мәдени-тарихи аспектілеріміз өте бай
    Біздің жүріп өткен тарихымызда мәдени-тарихи аспектілеріміз өте бай
    Біздің жүріп өткен тарихымызда мәдени-тарихи аспектілеріміз өте бай
    Қазақстан Президентінің «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы қоғамға үлкен ой салды
    04/12/2018 14:15 0 1273
    Келінінен кек алу үшін немересін өлтірген
    Келінінен кек алу үшін немересін өлтірген
    Келінінен кек алу үшін немересін өлтірген
    Бехрузжонның анасы Гүлсанам баласын өлтірген енесін кешіргенін мәлімдеді.
    05/12/2018 15:57 0 1768
    Ақтөбеде Тұңғыш Президент күні тойланды
    Ақтөбеде Тұңғыш Президент күні тойланды
    Ақтөбеде Тұңғыш Президент күні тойланды
    Ақтөбеде Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күніне арналған «Мәңгілігін мәнерлеген - Елбасы» мерекелік шарасы өтті
    02/12/2018 14:44 0 1869
    Шымкентте "азанды дұрыс шақырмадың", - деп 5 жастағы баланы ұрып өлтірген (фото)
    Шымкентте "азанды дұрыс шақырмадың", - деп 5 жастағы баланы ұрып өлтірген (фото)
    Шымкентте "азанды дұрыс шақырмадың", - деп 5 жастағы баланы ұрып өлтірген (фото)
    Жан сақтау бөліміне ауыр хәлде түскен 5 жастағы бала қайтыс болды
    09/12/2018 03:37 0 14533
    «Men qazaqpyn» мега-жобасында маңғыстаулық дәстүрлі әнші топ жарды
    «Men qazaqpyn» мега-жобасында маңғыстаулық дәстүрлі әнші топ жарды
    «Men qazaqpyn» мега-жобасында маңғыстаулық дәстүрлі әнші топ жарды
    «MEN QAZAQPYN» республикалық мега-жобасының «Дәстүрлі ән» аталымы бойынша бас жүлдесі маңғыстаулық өнерпаз Алпысбек Оңайбайұлына бұйырды
    06/12/2018 09:30 0 596
    Ақтөбе жастары Елбасымен бірге!
    Ақтөбе жастары Елбасымен бірге!
    Ақтөбе жастары Елбасымен бірге!
    Ақтөбе облысының жастары сарапшылармен бірге Президенттің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын талқылады
    10/12/2018 13:13 13 1321
    Маңғыстауда биыл 9 жаңа мектеп пайдалануға берілді
    Маңғыстауда биыл 9 жаңа мектеп пайдалануға берілді
    Маңғыстауда биыл 9 жаңа мектеп пайдалануға берілді
    Маңғыстауда 3 пен 6 жас аралығындағы балаларды балабақшамен қамту көрсеткіші – 84%-тен 97%-ке артты. Келесі жылы бұл көрсеткішті 100%-ке жеткізу негізгі мақсат
    Аудио тыңдау
    10/12/2018 14:01 0 1185
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    Нәбижан Мұхаметханұлы: Қазақстанның осы күнге жететінін Қытайда жүргенде білгенмін
    Қазақстан тәуелсіздік алса, ел ішінде міндетті түрде ұлтаралық соғыс болады.
    Аудио тыңдау
    10/12/2018 16:31 11 6089
    Алматының жас тұрғындары «Нұр Отан» партиясының мүшелігіне өтті
    Алматының жас тұрғындары «Нұр Отан» партиясының мүшелігіне өтті
    Алматының жас тұрғындары «Нұр Отан» партиясының мүшелігіне өтті
    Олардың қатарында Олимпиада чемпиондары, дәрігерлер, ғалымдар мен журналистер бар
    30/11/2018 09:41 0 433
    "Тілім үшін өлемін, басқасын да аямаймын" деген Руза Бейсенбайтегі бүгін жалғыз емес
    "Тілім үшін өлемін, басқасын да аямаймын" деген Руза Бейсенбайтегі бүгін жалғыз емес
    "Тілім үшін өлемін, басқасын да аямаймын" деген Руза Бейсенбайтегі бүгін жалғыз емес
    Бүгін Руза Бейсенбайтегі бастаған тіл жанашырлары Павлодар тұрғындарымен бірнеше кездесу өткізеді.
    Аудио тыңдау
    11/12/2018 10:29 2 7865
    Тұйыққа тірелген тергеу ісінің артында түріктер тұр ма?
    Тұйыққа тірелген тергеу ісінің артында түріктер тұр ма?
    Тұйыққа тірелген тергеу ісінің артында түріктер тұр ма?
    Ресей билігінің позициясы уақыт өткен сайын әлсірей түсуде.
    Аудио тыңдау
    11/12/2018 15:30 0 939