Түркологияның терең білгірі еді...

Түркологияның терең білгірі еді...
Ⓒqamshy.kz collage

Қазақ руханияты орны толмас қазаға ұшырады. 15 желтоқсан күні 80-ге қараған шағында көрнекті түркітанушы ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, профессор Әжібай Керімұлы дүниеден озды.

Әжібай Керімұлы 1939 жылы 1 қыркүйекте Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ ауданындағы Жыныс елді мекенінде дүниеге келген.  1967 жылы Алматыдағы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіреді. 1967-1969 жылдары Созақ ауданына қарасты Жамбыл атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінен сабақ береді. 1969-1972 жылдары ҚазКСР Ғылым академиясының Тіл білімі институтында аға лаборант, кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. 1972-1975 жылдары осында аспирант болады. 1976-1980 жылдары аталған институттың түркітану және қазақ тілі тарихы бөлімінде кіші ғылыми қызметкері ретінде еңбек етеді. 1980 жылғы 15-ақпанда кандидаттық диссертация қорғайды. Сол жылы өзі бітірген Қазақ мемлекеттік университеттің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) Жалпы тіл білімі кафедрасына доценттік қызметке шақырылады. 1993 жылдан 2000 жылға дейін Қазақ ауылшаруашылық институтындағы қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, ал 2000 жылдан 2002 жылға дейін Қазақ мемлекеттік аграрлық университетіндегі қазақ және орыс тілдері кафедрасында доценттік қызмет атқарады. 2002 жылдан 2014 жылға дейін Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті жанындағы Түркология ғылыми-зерттеу институтында жетекші ғылыми қызметкер болды.

Ә. Керімұлы шығармашылық жолын мақала, очерк жазудан бастаған ғалым. «Жығасы жығылды» тіркесіндегі «жыға» сөзінің төркіні туралы жазылған алғашқы мақаласы «Жұлдыз» журналының 1972 жылғы №8-санында басылды. Көптеген мақалалары «Қазақстан мектебі» (1972, №2), «Қазақстан әйелдері» (1983, №10) журналдарында, ғылыми басылымдарда және «Ана тілі» газетінде жарияланды.

1973 жылы Ә. Керімұлын Әмір Нәжіпке шәкірт етіп, Мәскеуге жібереді. Ә. Нәжіп шәкіртіне «Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІV ғасыр)» деген тақырып беріп, ойдағыдай қорғатады. Ә. Керімұлының бұл еңбегі Әмір Нәжіптің редакторлығымен қазақ (2005 ж.) және орыс (2009 ж.) тілдерінде зерттеу еңбек ретінде жеке-жеке кітап болып, жарық көреді.

Диссертация қорғағаннан кейінгі жерде ғалым тіл тарихы мәселесімен, оның ішінде, XI-XIV ғасырларда жазылған ескерткіштердің қазақ тіліне қатысы туралы мәселемен айналысып келді. І. Кеңесбаевпен бірге жазған ««Мухаббат-наме» ескерткішіндегі қазақ тіліне қатысты кей элементтер жайында» деп аталатын мақаласы 1981 жылы шыққан «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары» жинағында жарияланды. Әр жылдары әртүрлі ғылыми басылымдарда жарық көрген «Алтын Орда аймағында жазылған ескерткіштер», «Қ.А. Ясауи хикметтерінің зерттелу тарихынан», «Сүлеймен Бақырғани мұрасының зерттелуі», ««Нәһжул-фәрадис» жәдігерінің зерттелуі мен тілі туралы қысқаша мағлұматтар», ««Құтадғу білік» жәдігерінің зерттелуі мен тілі туралы қысқаша мағлұматтар» деп аталатын мақалалары өз алдына бір шоғыр. Ә. Нәжіп, І. Кеңесбаев, Н. Катанов сынды әйгілі түркітанушылардың өмірі мен еңбегі туралы да мақалалар жазды. Ә. Нәжіп, А. Байтұрсынов, Н. Катанов туралы жазған мақалалары ағылшын тіліне аударылып «Түркі әлемінің тарихи тұлғалары» (Түркістан, 2009) деген жинақта жарияланды. Бас-аяғы, Әжібай Керімұлының 80-нен астам мақалалары жарық көрді.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында басылып шыққан М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты тарапынан шыққан «Әдеби жәдігерлер» атты серия бойынша 20 томдық басылымдардың құрамындағы Сәйф Сарайидің «Гүлстан бит-түрки» («Түркіше Гүлстан») шығармасы мен Құтыбтың «Хұсрау мен Шырын» дастанын қарастырып, қазақ тіліндегі ғылыми аудармасын жасап берді. Осы құнды әдеби ескерткіштің мейлінше түпнұсқаға жақындатылған қазақша нұсқасымен қатар ғылыми түсініктемесі, сөздігі, әдеби жәдігер мәтінінің факсимилесі де берілді.

Ғалым Халықаралық Түркі академиясы жобасы аясында  2017 жылы көрнекті түркітанушы Ә. Нәжіптің ұзақ жылдар бойы қолжазба күйінде жарияланбаған  «Историко-сравнительный словарь тюркских языков ХIV века» деген 4 томдық іргелі еңбегін жарыққа шығарып, ұстазының аманатын орындап, аса қажырлы еңбек етті.

Әжібай Керімұлы өз саласының бірегей маманы, зерттеуші ғалымы ретінде бұл ісін өмірінің аяғына дейін жалғастырып келді.

Аяулы әріптесіміздің ауыр қазасына қабырғамыз қайыса тұрып, марқұмның отбасы мен ағайын-туғандарына қайғырып көңіл айтамыз. Ғалымның ақжарқын да кішіпейіл мінезі, табандылығы мен еңбекқұмарлығы, түркі мұрасын шексіз сүйген кіршіксіз адал сезімі ұрпақтарға мәңгі үлгі болады.

Әжібай Керімұлы өз саласының бірегей маманы, зерттеуші ғалымы ретінде бұл ісін өмірінің аяғына дейін жалғастырып келді.

Аяулы әріптесіміздің ауыр қазасына қабырғамыз қайыса тұрып, марқұмның отбасы мен ағайын-туғандарына қайғырып көңіл айтамыз.

Берікбай Сағындықұлы,

Әл-Фараби атындағы Қаз ҰУ-дың профессоры,

филология ғылымдарының докторы.

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Мұхамеджан Тазабек Нұр-Сұлтан қаласы туралы: Болар іс болған екен... (видео)
    23/03 18:46 0 241
    2
    Димаштың Кремльдегі алғашқы концертінің толық нұсқасы шықты (видео)
    23/03 17:01 0 1181
    3
    Атырауда қаза тапқан полицейді мыңдаған адам соңғы сапарға шығарып салды
    23/03 16:59 0 136
    «Nur Otan» партиясының хатшысы: Астананың атауын Нұр-Сұлтан деп өзгертуді қолдаймын
    23/03 16:29 0 138
    Қасым-Жомарт Тоқаев: Түркістанды көзіміздің қарашығындай сақтайық
    23/03 16:27 0 120

    Таныстырылғандар

    Алтайда сирек кездесетін қар барысы видеоға түсіп қалды (видео)
    Алтайда сирек кездесетін қар барысы видеоға түсіп қалды (видео)
    Алтайда сирек кездесетін қар барысы видеоға түсіп қалды (видео)
    Барыс видеоға алғаш рет осыдан екі жыл бұрын түсіп қалған болатын.
    Аудио тыңдау
    18/03/2019 09:58 0 859
    Бас прокурор Қайрат Қожамжаров қызметінен кетті
    Бас прокурор Қайрат Қожамжаров қызметінен кетті
    Бас прокурор Қайрат Қожамжаров қызметінен кетті
    Бүгін Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен ҚР Бас прокуроры қызметіне Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов келді.
    Аудио тыңдау
    18/03/2019 12:17 0 2258
    «Ақаң бір айда танытқанда, сендер сауат ашуды неге сегіз айға создыңдар?»
    «Ақаң бір айда танытқанда, сендер сауат ашуды неге сегіз айға создыңдар?»
    «Ақаң бір айда танытқанда, сендер сауат ашуды неге сегіз айға создыңдар?»
    Өсті міне ойларың – деп балаға емес, шенділерге айтылып тұрғандай...
    Аудио тыңдау
    18/03/2019 15:13 0 702
    Көліктің тез тозуына «көмектесетін» жүргізушілердің 5 зиянды әдеті
    Көліктің тез тозуына «көмектесетін» жүргізушілердің 5 зиянды әдеті
    Көліктің тез тозуына «көмектесетін» жүргізушілердің 5 зиянды әдеті
    Бұл қателіктерді әрбір көлік жүргізуші біліп, тиісті шара қолданып жүргені абзал.
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 12:25 0 1990
    "Алтын қалам" әдеби бәйгесіне 10 жыл!
    "Алтын қалам" әдеби бәйгесіне 10 жыл!
    "Алтын қалам" әдеби бәйгесіне 10 жыл!
    Байқауға қазақ және орыс тілінде жазылған жұмыстар наурыздың 15-нен бастап, қыркүйектің 15-не дейін қабылданады.
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 13:09 0 206
    5 жасар маугли қыздың алғашқы видеосы жарияланды (видео)
    5 жасар маугли қыздың алғашқы видеосы жарияланды (видео)
    5 жасар маугли қыздың алғашқы видеосы жарияланды (видео)
    Видеодан кішкентай қыздың сурет салғалы жатқанын байқауға болады. Оның ең алғашқы сөзі "бұл - Фунтик" болды.
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 14:57 0 2282
    2018 жылы қолданысқа енген дрондар пошта жеткізілімін 10 есеге арттырды
    2018 жылы қолданысқа енген дрондар пошта жеткізілімін 10 есеге арттырды
    2018 жылы қолданысқа енген дрондар пошта жеткізілімін 10 есеге арттырды
    Бүгін «Қазпошта» АҚ Басқарма төрағасы Сәкен Сарсенов компанияның былтырғы жылғы жетістіктері мен биылғы жоспарлары туралы баяндады
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 16:57 0 188
    Қасым-Жомарт Тоқаев Президент өкілеттігін қабылдап алды
    Қасым-Жомарт Тоқаев Президент өкілеттігін қабылдап алды
    Қасым-Жомарт Тоқаев Президент өкілеттігін қабылдап алды
    Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев келді де, алғашқы ант беру рәсімін бастады.
    Аудио тыңдау
    20/03/2019 12:13 0 410
    Гүлжан Қарағұсова Назарбаевтың отставкасы туралы: Болатыны болды...
    Гүлжан Қарағұсова Назарбаевтың отставкасы туралы: Болатыны болды...
    Гүлжан Қарағұсова Назарбаевтың отставкасы туралы: Болатыны болды...
    Гүлжан Қарағұсова Азаттық радиосына Нұрсұлтан Назарбаев туралы пікір білдірді
    Аудио тыңдау
    20/03/2019 12:51 0 7899
    Назарбаев Астана атауын өзгертуге байланысты: Адам ретінде риза болдым...
    Назарбаев Астана атауын өзгертуге байланысты: Адам ретінде риза болдым...
    Назарбаев Астана атауын өзгертуге байланысты: Адам ретінде риза болдым...
    Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев елордаға өзінің есімін беру туралы ұсыныстан бас тартқан еді
    Аудио тыңдау
    20/03/2019 18:32 0 8141
    Әділет министрі елорда атауына қатысты: Жеке құжаттарды шұғыл ауыстырудың қажеті жоқ
    Әділет министрі елорда атауына қатысты: Жеке құжаттарды шұғыл ауыстырудың қажеті жоқ
    Әділет министрі елорда атауына қатысты: Жеке құжаттарды шұғыл ауыстырудың қажеті жоқ
    "Бұл өмір, өзгеріс ақылға қонымды мерзімде жасалады. Тарихта атауы өзгерген қалалар аз емес, бәрі бір түннің ішінде ауысып кеткен жоқ."
    Аудио тыңдау
    20/03/2019 19:04 0 197
    Облыс әкімі: Қазақ тілі қытай тілінен қиын емес шығар?
    Облыс әкімі: Қазақ тілі қытай тілінен қиын емес шығар?
    Облыс әкімі: Қазақ тілі қытай тілінен қиын емес шығар?
    Өндіріс саласына келген кезде жастар мемлекеттік тілде сөйлеуі керек.
    Аудио тыңдау
    21/03/2019 12:41 0 2209
    Бақыт Сұлтанов: Астаналықтар болып қала береміз
    Бақыт Сұлтанов: Астаналықтар болып қала береміз
    Бақыт Сұлтанов: Астаналықтар болып қала береміз
    Бүгін Астана қаласының әкімі Бақыт Сұлтанов қала тұрғындарын мерекемен құттықтады
    Аудио тыңдау
    21/03/2019 15:46 0 675
    "Әлихан Бөкейханға деген құрмет осы болса, жетіскен екенбіз"
    "Әлихан Бөкейханға деген құрмет осы болса, жетіскен екенбіз"
    "Әлихан Бөкейханға деген құрмет осы болса, жетіскен екенбіз"
    Әлихан Бөкейхан көшесіне барып қайтсаңыз...
    Аудио тыңдау
    22/03/2019 10:32 0 463
    Тоқаев Армения және Тәжікстан Республикаларының Президенттерімен телефон арқылы сөйлесті
    Тоқаев Армения және Тәжікстан Республикаларының Президенттерімен телефон арқылы сөйлесті
    Тоқаев Армения және Тәжікстан Республикаларының Президенттерімен телефон арқылы сөйлесті
    Сондай-ақ, екі ел көшбасшылары бір-бірін Наурыз мейрамымен құттықтады.
    Аудио тыңдау
    22/03/2019 15:00 0 207