19Желтоқсан

Сәдібек Түгел: Отанын сату – жемқорлықтан басталады

Сәдібек Түгел: Отанын сату – жемқорлықтан басталады

Сәдібек Түгелұлттық құндылықтардың ұлықтаушысы, зерттеушісі, Астана қаласының тұңғыш  баспасөз хатшысы, Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті, «Ұлы Дала Қырандары» республикалық  қоғамдық әлеуметтік-мәдени  қозғалысының тең төрағасы, ҚР еңбек сіңірген қайраткері, жазушы. Сәдібек мырза 23 ақпанда асқаралы алпысқа толып отыр. Назарларыңызға  Сәдібек Түгелдің сұхбатын ұсынып отырмыз.

 Тілші: - Сәдібек аға,  Сіздің 60 жылдық  мерейтойыңызға арналған  баспасөздік ақпарат-хабарды  оқып шыққан бойда,   сізбен кездесуге асықтым.  Оның сыры мынада.   Менің түсінігімде  Алла Тағаланың  қалауымен  жер бетін басып жүрген  әрбір  адам  жақсылықты, ізгілікті,  ең бастысы  әділдікті  қалайды, соған ұмтылады.   Қоғам да  мемлекет  те  солай  дамуға, өркендеуге тиісті.  Әділдік болмай   ешқандай қоғам, мемлекет өрге баспайды.  Ол  бұзылмайтын ақиқат. Туған  Отанымыз – Қазақстан Республикасындағы  адами ниеттері бұзылмаған, дұрыс жүріп, дұрыс  табыс тауып, еліне, отанына  адал қызмет істеп жүрген ағайындар аз да болса  баршылық. Оған шүкіршілік етуіміз керек деп ойлаймын.   Жастар соларға  қарап  бет түзейді, үлгі алады. Сол сандағы    азғана азаматтардың бірі ретінде  Сізді,  біздер жастар  қадір тұтып, қастерлейміз. Оған арқау болатын  Сіздің айшықты атқарған  игілікті  шараларыңыз бен  өршілдігіңіз,  жігіттік мәрттігіңіз, нартәукелшілдігіңіз  даусыз дәлел бола алады. Ең басты  құндылығыңыз - ұлтқа адал қызмет   істеп келе  жатқаныңыз  деп айта аламын. Аға, бүгінгі   сұхбатымның негізгі тақырыбы да   адалдық, әділдік   ұстанымдары туралы  болайын деп тұр.

Біздер жастар, Сізді айтқан уәдесін  қайтсе де  орындайтын, сөзімен ісі бір,  ұлтқа ерекше жанашыр және тың ойлар мен  өткір пікірі бар   тұлға-азамат  ретінде   бағалаймыз.   Ашығын айтсам мерзімді басылымдардан,  әлеуметтік желілерден Сіздің  ұлтымыздың  болашағына, ел мүдесіне  арналған   батыл түрде ашық   айтқан  ерекше  ойларыңыз бен  өткір пікірлеріңізді   іздеймін.  Тапқан бойда  құшырланып оқимын. Басқаларға интернет арқылы салып жіберемін, олармен бірігіп  талқылаймыз. Сіздің жазғандарыңыз,  сұхбаттарыңыз    әрқашан  қызу пікір- талас  туғызады. Бір сөзбен тұжырымдасам, Сіздің тұла бойыңызда    ұлтқа аса қажет ұлағаттық   ұғымы бар. Сондықтан да осы сұхбатты алып тұрмын.        Алдымен,  кіндік қаныңыз тамып, туып-өскен өлкеңіз туралы айтып берсеңіз?

Сәдібек Түгел:  Дұрыс айтасыз алдымен оқырмандарымды  өмірбаяныммен  және  туып-өскен ауылыммен  оның ғажайып табиғатымен таныстыра кетуді  жөн  көріп тұрмын.  Басы ашық  мәселе менің кіндік қаным тамған жер, бар қазақтың  ырысы  мен берекесі саналатын  Өр Алтай, Асқар Алтай, асау Ертіс, Ерке Ертіс  өңірі екені   барша  елге  аян.  Ұлы Отан соғысының  жеңіспен  аяқталғанының  10 жылдығын 1955 жылы  бүкіл халық болып атап  өтуге  арналған дайындықтың қызған шағында қарапайым еңбек адамдары «Қызыл Ту» колхозының жылқышылар бригадасының бригадирі  Түгел Құмарұлы  мен  колхоз жұмысшысы Мәрия Түгел келінінің шаңырағында  мен   7-ші  бала болып  мынау жарық дүниеге келдім.  Шынында жер шарын да өмір сүріп жатқан әрбір адам үшін  кіндік қаны тамған, құлдыраңдаған құлындай  құрбыларымен асыр салып ойнап-өскен жерінен артық жұмақ жер барма шіркін  бұл дүниеде?! Мұндайда дана халқымыз : «Туған жердей – жер болмас, туған елдей-ел болмас» - деп дәл тауып айтқан ғой. Сонау ғасырлардағы ержүрек ата-бабаларымыздың  бойларындағы   жандарын қиып, қасық қандары қалғанша  арпалысып-соғысып жүріп,  болашақ ұрпақтарына аманат ретінде  қалдырған Ұлан ауданының топырағы мен   Сәдібек Түгел   үшін, кір жуып, кіндік қаным  тамған, ат жалын тартып мініп, ер жетіп есейген, кейін үйленіп, отау құрып, балалы –шағалы болған және туған отанымызға адал қызмет атқарған киелі де қасиетті мекенім  болып саналады.  Ұлан ауданы  Өр Алтайдың, Асқар Алтайдың құт қонып, бақ дарыған аудандарының бірі де бірегейі десем артық айтпаған болар едім. Өйткені оның  жерінің асты да алтын, үсті де алтын аймақ. Табиғаты қандай ғажайып  десеңізші?! Сібенің бес көлі  Аллатағалының  бізге  берген   керемет сыйы емеспе?! Ондай тостағандай, суы мөлдір көлдер әлемде сирек кездеседі. «Айыртау» мен «Шыбындыкөлдер», «Сандықтау»  жайлауы, шыңдары биік  Көктау, Қалбатаулар, «Сібе», «Ұлан», «Ұранхай» өзендері, «Шешекті» мен «Атығай» асулары ауданымызға көрік беріп тұрған жерлер. Қазақстандағы суы балдай, тау бұлақтары ең көп  өлке де Ұлан ауданы. Жалпы Ұлан ауданы  жылдың  төрт мезгілі толық сақталатын:  берекелі күзі,   әдемі қысы,  көктеген-көктемі, жайнаған –жазы бар аймақ. Қойнауы кенге, өрісі малға толған өлке де Ұлан жері. Дүниежүзіндегі ең  қымбат, ең бағалы  металл  саналатын «Танталда » біздің жерден  табылған. «Ақбауырға» байланысты ғалымдар  Ұлан ауданын жер кіндігі деп атауда.  Ұлан ауданы  жүрек жұтқан батырлар отаны болып есептеледі. Біздің ауданнан  бес  Совет Одағының Батырлары , бір Халық Қаһарманы  туып-өскен. Олар:Ізғұтты Айтықов, Төлген Тоқтаров, Серікқазы Бекбосынов,  Иван Варепа,  Хамза Мұхамадиев  және партизан Қасым Қайсенов. Күй атасы-Құрманғазы,  ал күй патшасы-Кет-Бұқа  бабамыз. Шыңғыс ханнан кейін  екінші тұлға болып саналатын Кет-Бұқа атамыз Ұлан топырағының тумасы. Оған  қарт тарих куә. Алаш қозғалысының негізін қалаушылардың бірі де бірегейі  Райымжан Мәрсеков есімі   барлық елге аян.Айта берсем, бізде  таусылмайтын тарих бар. Өз заманында Жәйілмістің ұлдары Сатый мен Сатыбалды бес қаруын сайлаған батыр, тереңнен сөз қазып, тіл безеген шешен, топ бастаған көсем болыпты. Егескен тұстағы ерліктері аңызға айналып, қиуадан шауып, қисынын тауып айтқан өнегелі сөздері ұрпақтан-ұрпаққа ауысыпты. «Туыс-жақындарымның айтуынша, мен жарық дүние есігін ашар күннің алдында көрші әйел босанып, үш қыз туыпты. Ең қызығы, Нағыш  тәтеміз үш күн қатарынан  толғатып,  босанған.  Дүниеге  үш  егіз  қыз әкелген. Нәрестелердің біреуі – 20, екіншісі – 21, үшіншісі – 22 күні туған. Ауылда үш күн бойы шілдехана тойы өтеді. Енді болды ма дегенде, төртінші күні 1955 жылдың 23-ақпанында мен туыппын. Сонда біздің Сатый ауылы атқа мінер ұл келді  деп  қуанып , бір жұма тойлаған екен. Мұндайда қазақ: «Тойдан құдай  айырмасын», – дейді.

Тілші: Әке-шешеңіз туралы, олардың   ұлағатты тәрбиелері туралы да  айтып берсеңіз?...

Сәдібек Түгел: Жалпы, өмірімде әкем Түгел Құмарұлының  орны ерекше.  Күні бүгінге дейін бірталай жауапты қызметтердің тізгінін ұстап,  қайтсем елге пайдамды тигізсем деп жар құлағым жастыққа тимей жүрсе, ол ең алдымен менің санама әкемнің сіңірген асыл қасиеттерінің арқасы деп білемін.

Қасиет, демекші әкеміздің сонау жылдардағы мына бір елден ерекше өсиеті күні бүгінге дейін жадымда жаңғырады. Бұл да әкелік асыл қасиеттің нышаны шығар деп білемін. Біз бір үйде сегіз баламыз. Ата-атанамыз үш ұл, бес қыз сүйген. Мен ұлдың кенжесімін. Сол уақыттарда менің он екі, он үштердегі ағаларымның  менен гөрі едәуір естияр болып қалған кезі. Біркүні әкеміз үшеуімізді қарсы алдына жүгінтіп қойып, салмақты бір сөз бастады. Қолында сабы бедерлі, әсем  де суық үш бірдей қанжар-пышақ.

- Мына қанжарларды сендер  үшін арнайы ұстаға барып, соқтырып алдым, – деді әкем ойлы жанарын біздерге қадай отырып. – Менің ойымша, үшеуің де жігіт болдыңдар. Қазақ он үште отау иесі дейді. Сендер ертең-ақ азамат болып ержетесіңдер. Сондықтан өздеріңе  ғана айтар аманат-тілегім бар. Совет балам, міне, сенің қанжарың. Алдыңдағы әпкең Шәрбануды, қарындастарың үлкен Шолпан мен кіші Шолпанды қорғап жүру – сенің міндетің. Мына қанжарды Мәмбетке қарындасы Розаның ешкімнен қаймықпай жүруі үшін беремін. Міне – Сәдібектің қанжары. Сен қарындасың Салтанатқа қорған болуың керек. Менің қыздарымның ешкімнен жасқанбай, ешкімнің басынуын көрмей өсуі осы үшеуіңе байланысты. Бұл менің ойдан шығарғаным емес, атадан балаға мирас дәстүр. Жігіт адам ешқашан намысын қолдан бермеуге тиіс. Қазақ бес дүниені қатты қастерлеген, құрмет тұтқан.

Біріншісі: Жерді қорғаған;

Екіншісі: Әруақтарды сыйлаған;

Үшіншісі: Қыздарды еркелеткен;

Төртіншісі: Үлкенді құрметтеген;

Бесіншісі: Қазанатты қастерлеген. Әкемнің осы бір сөзі менің санамда сақталған, өсиеттері кедергісі мен қиын-қыстауы көп өмірде тура жолды адастырмай табатын компас іспетті болып кетті. Тағы бір ұлағатты оқиға.

Әкем ұлттық дәстүрді, мұсылмандық салттарды қастерлеген, қатаң сақтаған кісі. Мен үшке толғанда сүндетке отырғызуға дайындалады. Сосын сүндет тойымды өткізуге даярлық жұмыстарын бастап кетеді. Ол кездегі жағдай белгілі. Ұстайтындары – бір сиыр, бұзау, торпақ. «Ұлымнан аяйтын ештеңем жоқ», -  деп торпағын сүндет тойға соймақшы болады.

Бір күні үйге сау етіп, көмекшілерін ертіп колхоз төрағасы Мұқаш Сапарғалиев аға келеді. Амандық-саулық сұрағаннан кейін, әкемнің тойға не соятындығын сұрайды. Әкем, кішігірім торпақты соятындығын айтады. Өз кезегінде, колхоз төрағасы тойды естіп, арнайы келгенін, жаз жайлауда табында жүрген үлкен өгіздің аяғын шұңқырға тығып, сындырып алғанын тілге тиек етеді. «Егер келіссең, сол малды ал, орнына торпағыңды өткіз», – деген ұсыныс білдіреді. Әкем келіседі.

Атын арбасына жегіп, шешем Мәрия екеуі өгізді алуға барады. Сиыршы үшеуі қосылып малды орнынан қозғай алмайды. Сосын әкем ауылға қайта келіп, қос ат жегілген пірішке арбамен, қасына 5-6 жігітті ертіп қайта келеді.

Барлығы жабылып жүріп, әрең дегенде өгізді көтеріп арбаға салады. Жаңағы өгіздің ірілігі мен салмағының ауырлығы сондай пірішкенің ағаштары шыдамай күрт-күрт сынады. Енді, сол жерде союдан басқа амал қалмайды. Сойған кезде өгіздің семіздігі сондай, ақ-май болып ақтарылады. Оны көрген жаңағы колхоз төрағасы Мұқаш Сапарғалиев: – «Баланың жолы ақ, ашық болады екен. Бағы жанып, жұлдызы жарқырайды екен», – деп,  ақ батасын береді.

Бала шағымда болған тағы бір қызықты оқиға есіме түсіп отыр. 1967 жылы Октябрь революциясының 50 жылдығы кеңінен аталып өтілген кез. Мен – ол кезде алтыншы сыныптың оқушысымын. Совет үкіметі туралы ашық сабақтар жиі-жиі өткізіліп тұратын.

Сондай бір сабақтың бірінде: «Осы біздер неге кеңес үкіметінен бөлініп, дербес мемлекет құра алмаймыз?» деген өткір сұрақ қойған болатынмын. Сол үшін мұғалімдерден сөгіс алғаным да әлі есімде. Осындай қызықты оқиғалар санада мәңгі жаңғырып тұрады. Қалай ұмытарсың? Ұмытылмас бақытты балалық шақтан сыр шертеді осы сәттер.

Тілші:  қай мектептерде  оқып білім алдыңыз?

Сәдібек Түгел: 1962 – 1966 жылдары  Шығыс Қазақстан облысының  Ұлан ауданының  Сатый ауылындағы  «Аманкелді» бастауыш, 1966-1970 жылдары  «Точка селосындағы «Аманкелді» сегіз жылдық, 1970-1972  жылдары  Шымқора ауылындағы Жамбыл орта мектебінде оқыдым.

Ал 1973-1975 жылдар аралығында Алмания топырағында Отан алдындағы әскери борышымды абыроймен атқарып шықтым.

Тілші: - Жоғарғы білім алған оқу орныңыз,  мамандығыңыз туралы білгіміз келеді.

Сәдібек Түгел: 1980 жылы Әль-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік  Университетінің журналистика факультетін тәмамдап,  журналист мамандығын алдым. Ал, 1990 жылы Алматы    басқару  институтын бітіріп,  саясаттанушы және социолог деген мамандыққа ие болдым.

Тілші: - Сәдібек аға,  пресс-релизде  «небір қиындықтарға» төтеп беріп  келеді деп айтылған. Соны түсіндіріп өтсеңіз дұрыс болар еді?

Сәдібек Түгел:  Мемлекетіміз  үшін  ең маңызды міндеттердің бірі – азаматтық қоғам құру болып  саналады.  Азаматтық қоғам қалыптасқан   тұста  Сіз айтқан  әділеттілік, тазалық үстем құрады.  Мен   көп жылдар бойы   қоғамдық бірлестіктер ашып соның       жұмыстармен  белсене  шұғылданып келемін.   Солай жұмыс істеу маған ұнайды. Халықтың ішінде  жүреміз. Ол дегеніңіз үлкен жауапкершілік жүктейді.  Өйткені   ақшасыз жұмыс істеу   оңай шаруа емес. Оған  көпшіліктің дәті  бармайды.  Мен  20 жылдан асты  қоғамдық негізде, мемлекеттен бір тиын алмай   Ұлттық ат спорты  Федерациясының   жұмысын  жүргізіп келемін.   Бізді  достарымыз  жалақы алмайтын «жалаңтөстер» деп айтады. Менімше    «небір қиындықтарға» дегенде соны меңзеп отыр деп  топшылаймын.

 Тілші: - Жаңа елордамыз – Астанаға келуіңіз, атқарған  жұмыстарыңыз, алған әсерлеріңіз  туралы айтсаңыз?

Сәдібек Түгел:- Оқырмандарға ағымнан жарылып, турасын айтайын: мен, Қазақстан Республикасының тұңғыш  Президенті-Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Өзі таңдап, Өзі негізін салып, Өзі  іргетасын қалаған жаңа Елордамыз -  Астана қаласын жанымдай жақсы көремін. Оған төрт  себеп бар. Біріншісі: жиырмасыншы ғасыр мен жиырма  бірінші ғасыр тоғысында, туған  еліміздің абыройын асқақтатқан, ұлт өмірінде  өте сирек кездесетін тарихи оқиға  орын алды. Ол- қазақтың кең жазира  даласы сарыарқаның  нақ төсінде теңдесі жоқ , таңғажайып  жаңа шаһар –Астана қаласының салынуы. Бүгін Астананы бүкіл әлем танып, мойындады.Астана –дүниежүзіндегі  ең сәулетті  қалалардың біріне,  қазақтардың  басты  мақтанышына  айналды. Ол- ең алдымен  Елбасымыздың ерлігі әрі көрегендігі. Ұлы жүректің – туған Отаным деген соғуынан болған дара бастамасы және  мәні де маңызы ерекше  әлемдік  Жобасы.  Астана мені баурап алды.

Екінші себеп:   осы  шаһарда менің де бағым жанып , жұлдызым жарқырады. Тағдырдың қалауымен  маған жаңа Астананың тұңғыш  баспасөз хатшысы болу  бақыты  бұйырды. Бес жарым жыл  қайнаған қазанның, тарихи оқиғалардың эпицентрінде жүрдім. Керемет жобалардың жүзеге асуының басы-қасында болып, қаланың жетістектері мен жеңістеріне тірідей  куә болған жанмын. Қолымда сол кездің тыныс-тіршілігінен, тәй-тәй басқан  елорданың дамуынан   барынша  мол мағлұмат беретін архив құжаттары сақталған. Сөзімді түйіндеп айтсам, бірінші күннен бастап  17 жылдың  ішінде әсем қала, ертегі шаһар Астанамен біте қайнасып кеткем.Осында ұлымызды үйлендіріп, қызымызды тұрмысқа ұзаттық. Қазір жұбайым Қайкен екеуіміз олардан 5 немере сүйіп отырмыз. Немерелерімнің алды мектепте оқиды.

Үшінші себеп: Астана  маған әдебиет кеңістігіне жол ашты, қаламгер болып қалыптасуыма ықпал етіп отыр. Қолым қалт етсе , қаламымды алып  Астанаға арналған шығармалар жазамын. Мен жазып жарыққа шығарған «Көк күмезді-Астана», «Астана-город солнечной мечты», «Астана- жерұйғы елімнің», «Астана-триумф страны», «Астана-ел жүрегі», «Астана –сердце страны»,  «Алғашқы астаналықтар», «Первопроходцы Астаны», «Астана баспасөзінің шежіресі», «Летопись столичной прессы», «Астана хикаялары» атты кітаптарым мен «Тұңғыш» атты спектаклім  елорданың  бірінші күндерінен,  17 жылдық тарихынан сыр шертеді.Олар оқырмандар тарапынан өз бағасын алған  еңбектер. Қазір «Астана хикаялары» атты әңгіме –кітапты жазу үстіндемін. Одан үзінділер журналдарда басылды.Осы кітаптардың ішінде шоқтығы биіктігі «Алғашқы астаналықтар» энцикопедиялық жинағы. Оған  Елбасы Н.. Ә. Назарбаев бастаған 186 алғашқы астаналықтардың  анкеталары мен естеліктері басылды. Бұл жоба төңірегінде біз 500 ден аса адамдардың анкетелерын жинап отырмыз. Ол  материалдар    әлі екі кітапқа жетеді деп отырмын.

Төртінші себеп: cенімді әріптестеріммен бірігіп  Астана қаласының және еліміздің ақпарат кеңістігінде  өз орыны бар «ТҮГЕЛ МЕДИА» атты   қуатты ақпараттық серіктестік  ашып, оның жұмысын  үзбей жүргізіп келеміз. Ұйымның  ұраны: «Біз журналистер, біз біргеміз!», «Мы журналисты-мы вместе!» деп аталады. Бірлестік мына журналдарды шығарады:

  1. «Қазанат»
  2. «Құлыным»
  3. «Біз, Астаналықтар!»
  4. «Ұлы дала қырандары»
  5. «Керемет той»
  6. «Журналистер әлемі»
  7. «Ұлттық спорт»

Жалпы алғанда  бірлестіктің құрамында 15 БАҚ-тар  бар. Біз бұл межеде әсте  тоқтап қалмайтынымыз анық. Бұл тұста айтайын дегенім осы журналдар, баспасөз клубтары, газет-сайттар ел егемендігімен Астанаға адал  қызмет істейді және істей береді.

Тілші:  Сіз ұйымдастырған журналист-қаламгерлерді еске алу кеші жалпы журналистика тарихындағы бұрын-соңды болмаған жаңа үрдіс. Сол туралы   таратып айтып берсеңіз....

Сәдібек Түгел: Ия, біздің қозғалыс тағы бір ұлағатты шараны жүзеге асырды. Оны мен айтып өтуім керек. Ол – «Олардың есімдері жүрегімізде» – атты өмірден өткен дарынды елордалық қаламгер журналистерді еске алуға арналған мәні де маңызы зор керемет кеш. Бірінші кеш 2012 жылдың 4 мамырында Астана қаласында өтті.Онда Ақселеу Сейдімбек, Дүкеш Байымбетов, Жұматай Сабыржанұлы, Владимир Коченов, Талғат Ілімжан, Владимир Бойко, Жомарт Әбдіхалықов, Рафаель Жұмабаев, Олег Квятковский, Октябрь Әлібеков, Мадрид Рысбеков, Шакизада Куттыаяков, Алмас Жолтаев, Біржан Белқара бастаған 14 әріптес-журналистерді еске алдық.

2013 жылдың 12 желтоқсаны күні журналист қаламгерлерге арналған екінші кеш елорданың «Жастар» мәдениет сарайында жоғары деңгейде өткізілді. Онда елордамыздың дамуына және журналистикаға зор үлес қосқан әріптестеріміз Әскен Нәбиев, Бақтыбай Шаһанов, Владимир Гундарев, Ербол Шаймерденов, Дукенбай Досжанов, Сабыржан Шүкіров, Марфуға Бектемирова, Андрей Тришечкин ,Наталья Хабарова, Иван Балучевский туралы бейне сюжеттер көрсетіліп, әсерлі естеліктер айтылды, ұлағатты концерт қойылды.Үлкен тебіреніспен өткен шарада көзіне жас алып, көңілі толқымаған жан болмады.

 

Тілші: Бүкіл елге мәлім, ел егемендігін алған тұста «Қайдасың, қазағымның Қазанаты?!»- деп,  ең алғаш қазанат тақырыбын  қозғаған Сіз  болатынсыз? Оған қандай дау болуы керек?! Шырылдап жүріп  қоғамда «Қазанат» ұғымын қалыптастыра алдыңыз.  Ол  Сізге оңайға түскен жоқ.  Қазанат  тақырыбына  байланысты  сіздің адресіңізге  сан-алуан пікірлер айтылды. Бұл «миф» немесе   «өзі қазанат деген сөз қайдан  шықты, Сәдібек  оны қайдан алды» - деп езеуреп, байбалам салушылар кездесті.   Олардың арасында, өкінішке орай білімі таяз, қазақтың тарихынан мақұрым  ғалымдарда болды.  Мен оған куәмін.   Сіздің алдыңызда,  сол кезде үлкен жауапты міндет тұрды.  Көреалмаушылықпен сыни да сынай қарағандарға тойтарыс беру және   «Қазанат» ұғымын дәлелдеп  шығуыңыз аса  қажет еді. Көп ізденіс пен зерттеудің нәтижесінде  Сіз   жеңіске қол жеткізіп, биіктен көріне білдіңіңіз,  бір сөзбен түйіндегенде  аламан  додада  топты жардыңыз!  Сол туралы өз ауызыңыздан естігеніміз дұрыс болар еді.....

 Сәдібек Түгел: Мен, «Қазанат» сөзін ең алғаш  әкем Түгелден   бес  жасымда  1960 жылы естідім.

-«Жігіттер, мынау ұлан ғайыр Ұлы Даланы Алтайдан-Атырауға, Ұлытаудан-Алатауға дейін   ұшы қиырсыз созылып жатқан кеңістіктікті  ата –бабаларымыз жаяу  жүріп, шоқпарды белдеріне қыстырып жүріп қорғады ма?  Олай ойласаңдар мүлдем  қателесіздер. Біздің батырлар жерді, елді, туған Отанды аттардың  үстінде жүріп қорғады. Аттар болғанда жауынгер  қазанаттардың үстінде жүріп, күндіз күлкі, түнде ұйқы көрмей,  бойларындағы жандарын берсе де, ұлтарақтай жерлерін  бермей қорғады емес пе?!   Сондықтан  да біздер,  қазақтар қазанаттарға қарыздармыз.  Қазанатарды қазаққа қайтарып,  оларды түлетуіміз  керек» -  деп марқұм әкеміз  қазанаттарды  өте жоғары бағалап, өсиет сөз қалдырған. Ал,  біз  әкенің сол  өсиетін  орындап,  ел игілігіне  жарата білдік.

2004 жылы  «Фолиант» баспаханасынан  басылып  жарыққа шыққан  «Қайдасың қазағымның Қазанаты?!» - деген кітабымда – «Мен қазағымның қазанатын іздеп жүрген жанмын! Қазанат халқымыздың қанаты, қорғаны, айбыны болғаны рас. Қазанаты болғанда халық қор болмаған! Әйгілі философ жазушы ағамыз Асқар Сүлейменов: «Осы басқалар қайдан жаралсын, мейлі маймылдан болсын, шатағым жоқ. Дәл біздің қазақ жылқыдан, тұлпардан туған!. Жазушы сөзінің жаны бар. Қазақ – жылқы мінезді, рухы биік, Ер халық! Қазанат – қазақтың сахарасы, Ұлы даласының екінші есімі. Осыншама кең даланы меңгеру үшін, осыншама шалғайлықты қаусыру үшін тек қазанаттың ғана жалы мен белі, тұяғының желі керек болды. Бұл сөзіме тарих – куә» - деп жаздым.

Менің зерттеуімде,  қазанат – алыс жорықтарға мінетін  жауынгер жылқылар, азынаған айғырлар!

Қазанат туралы  1885 жылы   білікті орыс зерттеушісі, жылқы тарихының білгірі В.Фирсов  былай деп жазды: «Қазақтар қазанатты барлығынан жоғары қояды. Қазанаттың жақсы қасиеттерін бағалайтыны соншалық айғырын сұрамайды да. Себебі қазақ биесінің тұқымы тұрақты басқалармен қосылғанда, тек солардың жақсы қасиеттерін алады. Өзінікін де жоғалтпайды. Сондықтан да жергілікті халық қазанаттарға жоғары сеніммен қарайды».  2006 жылы  парасатты азамат  Кенес Рақышевпен  бірге  жазып «Таймас»  баспа үйінен  үш тілде  жарыққа шыққан «Қазанат»  кітап-энциклопедиясы ТМД елдері арасында  Москва қаласында өткізілген  «Кітап өнері» - атты   беделді халықаралық байқаудың  жеңімпазы болып танылды.  Елімізге үлкен абырой әкелді.  Сонда, беделді халықаралық  байқаудың қорытындысына арналған  конференция мінбесінен  танымал ежелгі түркі  мәдениетінің зертеушісі, этнограф, әзербайжандық ғалым ағамыз  Шыңғыс Әли ұлы былай деген еді: -«Осы  кітапты шығару арқылы қазақтар  ерледі.  Мен олардың еңбектеріне  тәнтімін.   Қазанат  ұғымы  бүкіл түркі жұртына  ортақ. Ол- жеңіс жылқысы, жауынгер жылқы дегенді білдіреді. Орысшылағанда «Победоносный  конь. Конь-рыцарь деп аталады. Қазанат кітабының  түркі тарихымен  табиғаттың адамзатқа ғажайып сыйлығы жылқы әлемін  зерттеу де алатын орны ерекше». Сол жолы  түркі дүниесінің білімді де білгірі Шыңғыс аға іштері тар,оқығандары таяз, біздің кейбір ғалымсымақтарға  ойсырата  жауап берді: «Кімдер олар  қазанат сөзін - котелға аударып, есі кетіп, адасып  жүргендер. Олар ғалымдар емес - шалажансарлар. Дипломдарын  қоқыс салатынға тастасын. Қазанатқа тіл тигізбесін. Қазанат білген және түсінген  жанға ең  қастерлі, ең  қажетті ұғым болып  табылады».  Бұдан артық  қазанатқа қандай баға беруге болады?!  Ия   қазанат - қазақ батырларының   жауынгерлік аты.   Тарихтан  қозғағанда Қазанаттың дене бітімі басқалардан ірі,  шоқтығы биік, омыраулы,  кең кеуделі, алыс мініске   өте берік,  шабысқа жүйрік, додада ешкімге дес бермейтін нағыз   ер аты болып саналған. Бұдан шығатын қорытынды: заманында   бар қазақтың  қазынасы мен ырысы, берекесі мен  айбыны және   батырларымыздың  қолқанаты мен сенімді серігі  атанған, әртүрлі жағдайлармен кейінгі  ғасырларды  ұмтыла, жоғала бастаған  ҚАЗАНАТТАРЫМЫЗДЫ  қайта түлетіп- табуда, қайтаруда, оған оңды көзқарас  жасауда   бір өзімізге  бір институт атқаратын жұмысты  істеуге тура келді. Айта кету керек,  «Қазанат» кітабы   еліміз бойынша 2006 жылдың ең үздік басылымы ретінде тарихта қалды. Бұған қалай қуанбайсың! Қалай мақтанбайсың! Реті келген сәтте   тағы бір  жақсылықты айта кетуді  жөн санап тұрмын. «Жақсының  жақсылығын айт нұры –тасысын демей ме!» біздің қазақ. 2004 жылдың 15 қарашасы күні   жаңа елордамыз-Астана қаласының Қалибек Қуанышбаев атындағы драма театрында    менің    «Көк күмбезді – Астана» - «Астана – город солнечной мечты»  және  «Қайдасың, қазағымның Қазанаты?!» - «Джигиты и аргымаки  Казахстана» атты  қазақ және орыс тілдерінде шыққан қос кітабымның  тұсаукесері  өткізілді. Ол жиынға  мемлекет қайраткерлері,  ғалымдар, тарихшылар,   жазушылар, журналистер, кітап оқырмандары қатысты.Тұсаукесер   бұқаралық ақпаратта   кең насихатталды. Соның нәтижесі де болар  ертеңінде  Кеңес Рақышев  өзі  саған телефон шалып, кітапқа байланысты кездесуді қалады. «Аға, сіздің  «Қайдасың, қазағымның қазанаты?!»- «Джигиты и аргымаки  Казахстана» деп аталатын шығармаңызды оқып шықтым. Маған ұнады. Жаза алады екенсіз. Бұл орайда менің нақты  ұсынысым бар. Осы тақырыпты одан әрі  жалғастыру  қажет сияқты. Ашығын айту керек жылқы туралы көп айтамыз, бірақ бізде бұл бағытта  әдебиеттер өте аз. Тіпті жоқтың қасы деуге болады. Жылқы әлеміне  арналған   толыққанды, үлкен  энциклопедия-кітап  шағарсақ деп ойлаймын. Соны  Сіз жазсаңыз дұрыс болар еді. Осы тақырыпта  жазу  Сіздің қолыңыздан келеді екен» деп тілегін білдірді. -«Кеңес бауырым,  мен   жазуға дайынмын.  Біріншіден,  бұған көп ізденіп, көп еңбектену қажет.  Оны  мен өз мойныма аламын.  Екіншіден, баспаханадан басып  шығару үшін қаражат керек дегеніңе, Кеңес, басылым шығынын мен көтеремін деп нық жауап қатты».  Кеңес Рақышев сөзінде тұратын азамат екен. Айтқан уәдесін толығымен орындап шықты.  Қазір бестселлерге айналған  «Қазанат» кітап –энциклопедиясы осылай   өмірге келді.

Тілші: Ұлы Даламыздың Даңқты тұлпары, небір атақты ақын-жыраулардың  жыр-дастандарына арқау болған Құлагерге ескерткіш   тұрғызуыңыз ұлт руханиятындағы  Ұлы  оқиға болды. Басыңызды бәйгеге тігіп,  дүние-мүлкіңізді ломбардқа  өткізіп, нартәуекелге салдыңыз. Сонымен, ломбардқа жүгінуіңізге кім Сізді мәжбүрледі?! Осындай  фанатизм неге керек? Оқырмандарға түсінікті болу үшін толығырақ айтып берсеңіз...

Сәдібек Түгел:– Жағдай мәжбүрледі. Жігіттермен алдын ала кеңескесін, олардың уәделеріне орай бұл жұмысты 2008 жылдың соңғы айларында бастап кеттім. Идея мақұлданды, жоспар жасалынды, ондаған эскиздің нұсқалары істелінді, оған танымал азаматтар қатысты. Белгілі архитектор Сұлтан Ильяев жасаған вариантты ҚР ақпарат министрі Мұхтар Құл-Мұхаммед басқарған мемлекеттік комиссия 2009жылдың қаңтар айында бекітті. Бірнеше дөңгелек үстел басындағы бас қосулар, жиналыстар, экспедициялар өткізілді. Оған еліміздің жақсылары мен жайсаңдары қатысты. Алдымен әрбір құрылыс нысандарына тән геодезия, жобалау, жер мәселелері қаралып, шешілді. Не керек, Бішкекте қырғыз елінің атақты сәулетшісі, профессор Болатбек Садықовтың шеберханасында Құлагердің мүсінін жасаудамыз, оған үш елдің шеберлері қатысуда, қазақстанда құрылысшылар ескерткіштің фундаментіне бетон құюда және тағы басқа үлкенді-кішілі қаражат тілейтін жұмыстар жүргізілуде. Күнтүзбеге сәйкес,оларды қаржыландыру керек. Ақша жоқ. Біз, әлемдік қаражат дағдарысына тап болдық. Уәделерін үйіп-төгіп берген жігіттер, дағдарыстың салдарынан суы тартылған өзендердегі балықтардай қарбалаңдап қалды. Енді қайттік. Дағдарысты тоссақ, ескерткіш салынбайды. Сондықтан, маған  жігіттік  нартәуекелге баруға тура келді. Соның арқасында , Құлагер ескерткіші   межеленген мерзімінде  салынып, мен ел алдындағы уәдемді орындап шықтым.

Тілші: Сәдібек аға, Сіз  ұлттық  ат спорты Федерациясының  негізін қалаушы,  ұлттық спорт түрлері Қауымдастығының өмірге келуіне ұйытқы болған азаматтардың бірісіз?  Ұлттық спорт тура­лы молынан айтып беруіңізді қалап отырмын?

Сәдібек Түгел: – Қазақ ұлтының ұлылығын, қазақ халқының даналығын, қазақ елінің елдігін әлемге паш ететін мәдениеті мен салт-дәстүрі болса, соның ең басты­сы ұлттық спорт түрлері, ұлттық спорт ойындары болып табылады деп есептейміз. Ұлттық спорттың мың жылдан бері көп тарихы бар.

Аламан бәйге, тоқ бәйге, жорға жарыс, құнан бәйге, көкпар, қыз қуу, ат үстіндегі сайыс (аударыспақ ойыны), теңге алу, жам­бы ату, қамшыгерлік, саясаткерлік, түйе жарыс – жел­мая, қазақша күрес, жекпе-жек, тоғызқұмалақ және тағы басқа спорт түрлері сонау ықылым заманнан бері туған халқымызбен бірге жасап, ұлы ақынымыз Жұбан Молдағалиев айтқандай «Мың өліп, мың тіріліп» келеді.

Түйіндеп айтсақ, Ұлттық спорт – Ұлы дала мәдениетінің темірқазығы. Ал, мәдениет – ұлт рухы, болмысы!

Ұлттық спортымыз – екі мыңжылдық тарихында, менің зерттеуімде 4 кезеңді бастан кешіріп отыр.

1-кезең: Дәуіріміздің 6-ғасырынан – 18 ғасыр аралығын қамтиды. Түрік қағанаты, Дешті Қыпшақ, Алтын орда, Қазақ хандығының даму тұсы 13 ғасырға созылған көшпенділер спортының қалыптасу кезеңі.

2-кезең: Ресей империясының қарамағында бодан болған тұсымыздағы ұлттық спорт түрлерінің дамуы. Толық 18, 19 ғасырлармен мен 20 ғасырдың басына дейінгі – 217 жыл. Байтал тұрғы бас қайғы заман.

3-кезең: Қазан төңкерісі болған 1917 жылдан – 1991 жылдар Советтер одағы тарағанға дейін – 74 жыл аралығы. Ұлттық спортымыздың – көлеңкедегі шөп сияқты дамуы.

4-кезең: Қазақтың тәуелсіздік алған 1991 жылдың 16 желтоқсаннан бүгінгі күнге дейінгі аралық.

Ұлттық спорттың айының оңынан туып, жұлдызының жарқырай бастауы.

Тілші: Дұрыс айтасыз. «Ат спорты» ойындарының жанданған кезі соңғы жылдары ғана емес пе? Ұлттық ат спорты түрлерінің федерациясы қашан құрылды? Тұңғыш атбегілер . құрылтайы. қашан өткізілді?

Сәдібек Түгел: Жоғарыда айтып өткенімдей ұлттық спор­т Ел тәуелсіздігінің арқасында өткен тоқсаныншы жылдардың басында қолға алына басталды. Оны көтерген Айып Құсайынов, Бошай Кітапбаев, Анатөлі Құлназаров, Сайлау Тұрыскелдин, Бердібек Сапарбаев, Иманғали Тасмағамбетов, Амалбек Тшанов, Серік Үмбетов сын­ды азаматтар. Соның арқасында еліміздің көптеген об­лыстарында ат спорты ойындары жиі өткізіле баста­ды. Сол тұста ұлттық өнерге сусап қалған қауымның тамашалағаны аса бір керемет болатын.

Өз басым сондай ірі жарыстардың бел ортасында жүрдім, бірталайын ұйымдастырдым. Осы мақсатпен 1994 жылы Шығыс Қазақстаннан Алматыға арнайы көшіп келдім. Сол уақыттарда белгілі адамдардың ме­рейтойларын өткізу дәстүрге айналды да, ат ойындары жанданды.

Қайта түлеп жатқан ұлттық ойындардың белгілі жүйесі, бекітілген ережесі болмағандықтан, көптеген олқылықтар кетті. Аударыспақ, көкпар ой­ындары өткізуге қарсылар да табылып, аяқтан шалу­шылар көп болды. Бұлай жүре берсе, ат спорты жа­старды қызықтырудан қала ма деп қорықтық.

Белгілі бір жүйе, ережеге бағынбаған істің кетеуі кететінін түсініп, 1995 жылдың қаңтарында Жастар ісі, туризм және спорт Министріне хат жаздым:

ҚР жастар ісі, туризм және спорт

Министрі Б.С. Әйтімова ханымға

Ұсыныс хат

Құрметті Бірғаным Сарықызы!

Тәуелсіз мемлекет болғанымызға үш жыл то­лып, төртінші жылға аяқ басты. Егемендігімізге сай спорттың олимпиадалық түрлері өсіп-өркендеу кезеңін бастан кешіруде. Үкімет тарапынан қажетті қаражат бөлініп, спорт кешендері көптеп салыну­да. Бұл сөзсіз қуанарлық жағдай.

Өкінішке орай, мың жылдық тарихы бар, халқымызбен бірге жасап келе жатқан төл спортымыз – Ұлттық ат ойындарымыз – Аламан бәйге, тоқ бәйге, құнан жарыс, жорға жарыс, көкпар, теңге алу, қыз қуу, аударыспақ және басқа түрлері көзге ілінбей, ұмыт қалып тұр. Айтайын дегенім, халықта осы спорт түріне деген үлкен құлшыныс бар, бірақ оны қолдайтын спорт басшыларында, әкімдерде құлық жоқ.

Олар ұлттық ойындарымызға үрке қарайды, спорт түрі деп санамайды. Мен оларды мәңгүрттер деп санаймын. Негізгі кемшілік – ережелердің жоқтығы. Сізден сұрарым, біз дайындаған Қазақ Ұлттық ат спортының барлық түрлерінің Ережесін заңды түрде бекітуге және Ұлттық Ат спорты түрлері Федерациясын құруға ат салысуыңыз болып табы­лады.

Құрметпен,

Ұлттық ат спортының

жанашыры, атбегі                                                                                    Сәдібек Түгел

15 қаңтар 1995 жыл.

Алматы қаласы.

Абырой болғанда бұл хат министрліктің сол кездегі бөлім меңгерушісі Елсияр Қанағатовтың қолына тиді. Біздерге сол тұста шын ниетімен көмек жасаған Елсияр бауырға әлі күні алғысымыз шексіз. Мен, жарыққа шыққан екі кітабым да ол туралы жа­зып, рахметімді білдірдім. Әлі де жүрген жерде, га­зет, журналдарда, радио, телевиденияларда айтып келемін.

Өйткені, ол ұмытылмайтын жағдай. Ал, өз кезеңінде Елсияр бауырымыз менің осы ұсыныс – ха­тым туралы жүрекжарды тілегін елге жеткізуде. Ол үшін де оған мың да бір алғыс айтамын. Бұл дегеніңіз оның әділдігін, адалдығын білдіреді. Тілегім,балалары мен немерелерінің қызығын көрсін.

Сонымен, менің хатымның негізінде Қилан Нұртазинов, Кендебай Әбішев сынды бірқатар жігіттер тізе қосып, ақырында ұлттық ойындар Ережелерінің алғашқы нұсқасын жаздық. Сосын ережелер дайын болғанан кейін 1996 жылдың 1 наурызында Алматы қаласында тұңғыш рет қазақ атбегілерінің Құрылтай конференциясы ұйымдастырдық. Бұл күн – Ұлттық ат спорты түрлерінің Федерациясы үшін тарихи дата бо­лып есте қалды.

Тілші: Сәке, менің елден және Елсияр мырзадан естіген Сіздің тарихи хатыңыздың сырына енді қанық болып тұрмын. Өте бағалы ұсыныс. Ал, Ұлттық Ат Спорты федерациясын Алматыдан – Астанаға қалай әкелгеніңіз туралы да білгіміз келеді.

Сәдібек Түгел: Екі ғасырдың тоғысында халқымыздың тари­хында ерекше орын алатын Ұлы оқиға болды. Ол Елордамыздың Алматыдан – Астанаға көшуі еді. Мен сол ұлы көшпен алғашқылардың бірі болып Алматы­дан Астанаға қызмет ауыстырдым. Астана қаласының тұңғыш баспасөз хатшысы болып тағайындалдым.

Осы кезеңде Федерациямыздың жұмысы тоқырап, жетімсіреп қалды. Өйткені, адамдарсыз жұмыс жүре ме? Не істеу керек? Ойланып, ақылдасып федерацияның офисін Алматыдан – Астанаға әкелу керек деп шешім қабылдадым.

Бұл сәтте маған ағалық көмегін беріп, қолдау көрсетіп, қазақтың біртуар аза­маты, тау тұлға Құлназаров Анатөлі Қожыкенұлы. Ол кісіге федерациядағы жағдайды айтып, телефон соқтым. Ағам бірден қолдай кетті. Осы айтқандарымды қағазға түсіріп, маған жібер, мен қолдаймын деді. Мен, мына төмендегі хатты А.Қ. Құлназаровтың атына орыс тілінде жолдадым.

Министру туризма и спорта РК

господину Кулназарову А. К.

Предложение

Уважаемый Анатолий Кажыкенович!

Я, являюсь руководителем пресс-службы города Аста­ны – столицы, выбранной, основанной и строящейся са­мим Президентом страны – Н.А.Назарбаевым. Как вы знаете, с 1980 года я активно участвую в широком разви­тии, систематизации, проведении по специальным прави­лам нашего национального достояния, прекрасных тради­ций – Аламан байге, ток байге, жорга жарыс, сайыс, кыз куу, тенге алу, кокпар.

В связи с этим прошу Вас перевести Центральный штаб Федерации Национальных видов Конного Спорта в столицу – город Астану. В новой столице я провел неко­торые подготовительные работы по этому вопросу. Со­бираю и провожу совещание с неравнодушными к конному спорту людьми. Они поддерживают, мое предложение.

Среди них Кайрат Назарбаев, Кенталь Исламов, Абсамат Байбеков. Я верю, что эти люди в будущем внесут свой вклад в развитие Национальных видов конного спорта и будут верны традициям наших предков. И поэтому-то я позвал их принять активное участие в работе Федерации Национальных видов Конного Спорта.

В связи с этим про­шу Вас направить из Алматы в Астану некоторых членов президиума Федерации. Цель встречи – обсуждение и ут­верждение соревнований по национальным видам Конного Спорта на 1999 год и проведения съезда Федерации, выборы руководящих органов, организация Головного Офиса в городе Астане.

С уважением, атбегы – руководитель

пресс-службы Акима города Астаны                                                 Садыбек Тугел

5 декабря 1998 года.

Город Астана.

Анатөлі ағамыз айтқан сөзінде тұрды. 1999 жылдың ақпан айының ол Алматыдан Елсияр Қанағатов пен Нәбидолла Кикебаевты жіберді. Мен оларды теміржол вокзалынан тосып алдым, орналастырдым. Сосын бәріміз бірігіп, бірлесіп, тізе қосып, ауыз бірлікпен Ұлттық Ат спорты федерациясының съезін 1998 жылдың 7 сәуірі күні өткізіп, әділет министрлігінен тіркеуден өткіздік.

Съезд делегаттары – Қайрат Назарбаевты, федера­ция президенті, мені – бас хатшы, Ерлан Атамкұлов пен Елсияр Қанағатовты вице президент, Нәбидолла Кикебаевты – атқарушы директор, Абай Жүсіповты қаржылық директор ретінде бірауыздан сайлады. Жұмыс жанданды. Жер-жерде федерацияның фили­алдары ашылды.

Федерация туралы жағымды пікірлер қалыптасты. Барлық жарыстар Федерацияның аты­мен, соның ережесімен өткізілді. Ел біздің жұмысымызға оң баға берді. Осылайша, ұлтқа жаны ашитын азаматтардың арқасында біраз шаруаларды атқардық. Алғашында бір ғана Ұлттық Ат Спорты федерациясы болса, қазір бұл үлкен Ұлттық спорт түрлері Қауымдастығына айналып, ол өз құрамына 27 федерацияны біріктірді.  Біз, ұлттық спорт түрлерімізді дүниежүзіне таныта алдық деп санаймын.  Қазақ құсбегілерінің Ұлыбританияның Лондон қаласында өткен Әлем бүркітшілерінің 1-ші Фестиваліндегі, Қазақ қөкпаршыларының Туркиядағы  тарихи жеңістері соған куә. Сол жарыстарда  мен, Сәдібек Түгел бастаған қазақтар әлемнің 53 мемлекеттерінен озып, үлкен доданың 2 мәрте бас жеңімпазы атанып,  елімізге үлкен абырой әкелді.

Қауымдастықтың қүрамында  облыстық, аудандық филиалдарымыз  бар. Құрылғаннан бері мыңдаған халықаралық, республикалық, облыстық, аудандық жарыстар өткіздік. Республика бойынша 11 ұлттық спорт мектебі, 17 ат спортының клубтары мен орталықтары, 27 ипподром­дар жұмыс істейді.

23 жылдың ішінде бүкіл Қазақстан бойынша ұлттық спорттың барлық түрлеріне 18475 әртүрлі жарыстар, шаралар, басқосулар өткізілген. Халықаралық «Көкбөрі» Федерациясын құрдық. Ұлттық спортымызды әлемге паш еттік. Бұл – зор жетістік деп ойлаймын. Қауымдастықтың құрамында 1 милли­ондай адамдар бар.

Тілш: Сәке, сенімді достарыңыз бен және ел­мен Ұлттық Ат спорты Федерациясына қатысты қыруар шаруалар тындырыпсыздар. Көп рахмет. Халық айтса қалт айтпайды ғой. Ел сіздердің осы ерен еңбектеріңізді жоғары бағалайды. Федера­цияны одан кейін Қауымдастықты құруда және оның жұмысын күнделікті жүргізуде кедергілер мен қиыншылықтар да болған шығар. Олай деп отырғаным биылға дейін басқа спорт түрлерімен салыстырғанда, ұлттық спортқа мемлекет тарапы­нан қаржы бөлінбеді емеспе?

Сәдібек Түгел:  Ия, тек соңғы бір-екі жыл көлемінде «Самұрық- Қазына» тарапынан қаржылай көмек көрсетіле бастал­ды. Ол дегеніңіз – жүздеген, мыңдаған бізді қолдаған бауырлардың еңбектерінің ақталғаны ғой деп ой­лаймын. Сіз дұрыс айтасыз біз бұрыннан қоғамдық , патриоттық, фанаттық негізде жұмыс істеп келеміз. Бізді достарымыз «жалаңтөстер» деп атап кеткен. Ол үлкен тарих. Ал кедергілер мен қиыншылықтар өте көп болды. Федерацияны да, Қауымдастықты да жа­былудан, жабудан алып қалғанымыз көпке аян дүние. Оған болашақ өз  бағасын беретін болар.

Тілші: Аға,  осы сіз  сансыз  күшті, қажыр-қайратты қайдан аласыз?! Әлеуметтік желіден мына бір азаматтың Сіз туралы пікірін оқыдым. Ол былай деп жазады: - «Осы кісіге таңым бар. Осының бәріне қалай үлгереді?  Құлагерге  керемет ескерткіш  салған - Сәдібек Түгел!, Бұрқыратып кітап жазып шығаратын - Сәдібек Түгел!, Журналист-қаламгерлерді еске алатын - Сәдібек Түгел!,Ұлттық спортты алсаң - Сәдібек Түгел!, Ат спортында да-Сәдібек Түгел!,  Түркияға көкпарды апаратын - Сәдібек Түгел!, Қазір шығарып жатқан журналдарын айтсаңшы, бірінен-бірі жақсы. Тек тіл-көзден сақтасын дейік!». Шынында осының бәріне қалай үлгересіз?

 

Сәдібек Түгел: Туған отаныңды  шын және шексіз сүйсең  бәріне үлгересің және опырып жұмыс істей аласың. Мен Отанымды  шексіз сүйемін әрі  қастерлеймін.  Сол жолда  барлық білімім мен тәжірибемді, күш-қайратымды аямай жұмсап ,  еңбек ете беремін.  Оны    халқым  жақсы біледі.

Автордан:Осы арада қаламгер Сәдібек  Түгел ағаның  Ростов қаласында ауруханада операциядан соң, жазған  «Отан» атты новелла- әңгімесін ұсынуды жөн көріп тұрмын:

  

                                                    « ОТАН»

 

Бүгін  мен  өзіме-өзім таңмын. Бұрын соңды болмаған   алып күш менің   денемді  кернеп алған.   Байқаймын  бойымда тау  көтеріп, тас сындыратын   қайрат  бар. Соның дәлелі,   мен әп-сәттің ішінде  операциядан соң жатқан  ауруханадағы  нөмірі 219 палатының   төбесіне салынған ауыр бетон плиталарды иығыммен итеріп,  екі қолыммен көтеріп  тұрып  ашып,     ғимараттың үстіне жеп-жеңіл секіріп   шықтым.  Сыртта  түн.   Орыстардың «Ростов-папа» дейтін  қаласы  қалың ұйқыда жатыр. Далаға шыққан  бойы,  кеудемді  кере таза  ауаны аямай жұттымда, сансыз жұлдыздар мен арайлы ай мекен еткен   биік  аспан төріне қарай  құлашымды кеңге жайып, бейне бір  алып қырандай ұшып келемін, ұшып келемін.  Сөз жоқ, белгісіз  бір ғажайып   мені алға сүйрейді, сүйемелдейді, қолдайды, қоштайды, шақырады. О тоба, бұл  не екен?!

- Сәдібек, көзіңді аш, біз қасыңда тұрмыз- деген жан-жарым Қайкеннің дауысынан соң наркоздан ояндым.  Палата толы ақ халатты абзал жандар, мені емдеуші  дәрігерлер мен хирургтер.

- Вы в рубашке родились,  операция прошла  удачно. Будете жить- деді, білікті маман, Ресейдің Ростов қаласының атақты хирургі Валерий Викторович.

- Спасибо, брат! Я Вам, чрезмерно благодарен – деп, ақырын  жауап бердім. Есімді тез жидым.

 Дәрігерлер кетіп реанимацияда жалғыз қалғанда, жаңағы наркоз  кезінде   болған жағдайлардың  шешімін табуға ой жүгірттім. Шынында бұл , не нәрсе?! Не күш, мені сүйрелеп, ашық аспанға алып шыққан?!

- Таптым, таптым - деп, қуаныштан өзіме-өзім күбірледім.  Ол- жаратушы иеміз, Аллатағаланың нұрына бөленген, ата-бабаларым  қанын, терін төккен, құт қонған құтты мекенім Қазақстаным! Аллатағала сыйлаған жарық дүниедегі ең   қымбатты, ең  қастерлі құндылық-туған Отан! Оған ештеңе жетпейді!  Ештеңе  тең келмейді!  Мені жетелеген де, сүйемелдеген де жаратушының қолдауы мен туған Отанның ыстық ықыласы, аялы алақаны, Ұлы даласы, ұл-қыздары, достарым, балаларыммен немерелерім,  елім-қазағым !

Мен, Сәдібек Түгел атты  қарапайым бір ұлың,  бойымда жаным, жүрегімде от барда Отаныма   адал  қызмет  істеуден  әсте шаршамаймын, жалықпаймын. Тілейтінім  алладан -Отаным сен  аман болшы, сен бар болсаң мен бармын, сен  тұрғанда мен  тірімін!             

Сәдібек Түгел. 2012 жылдың  4 сәуірі. Аурухана .  Ресейдің Ростов қаласы».

 

 Тілші: «Ұлы Дала Қырандары» қозғалысының   атқарып жатқан жұмыстары туралы   айта кетсеңіз  дұрыс болар еді...

Сәдібек Түгел:   Мен,    жақын досым, ұлт патриоты  Марат Нәбиев пен  бірге 2011 жылдың 12  қазанында  ұраны: «БІРЛІГІ МЫҚТЫ ЕЛ ОЗАДЫ!» -атты, ұлттық құндылықтарды ұлықтайтын «Ұлы Дала Қырандары» атты республикалық қоғамдық әлеуметтік-мәдени қозғалысын құрдым.  Бұл қозғалыстың да,  негізгі   мақсаты халыққа адал қызмет ету, ұлттық құндылықтарды ұлықтау, Ұлы Дала  мәдениетін жаңғырту және ел бірлігін   нығайту   болып табылады.  Біздің  қырандар көптеген игілікті іс-шараларды жоғары деңгейде өткізіп  халық құрметіне ие болуда.   Олардың ішінде,  «Ұлы Дала Даңқы»-«Музей Славы  Великой Степи» мұражайының алғашқы тасын қалауы,  «Ұлы дала –Ұлттық Рух!», «Бұлақ көрсең көзін аш», «Туған табиғатты аялайық», «Ауыл – алтын бесігіміз» атты    елге қажетті акцияларын өткізулерімізді  жариялап айта аламын.  Сонымен қатар , біз  Қытай елінде тұратын қазақтардың  тұрмыс-тіршілігімен танысу сапарымызды және қазір республика деңгейіндегі  жастарды   биік рухани адамгершілікке,  ізгілікке  инабаттылыққа, арды сақтауға тәрбиелейтін жұмыстарды тиянақты  жүргізулерімізді мақтан тұтамыз. Қуанышпен әрі мақтанышпен айтарымыз қырандар қозғалысы әлемде теңдесі жоқ «Ұлы Дала Даңқы» (Музей Славы Великой Степи) мұражай құрылысын салу туралы жарқын бастама көтеріп, жалпыұлттық Акцияны бастап отыр.  Акция аясында жүздеген игілікті шаралар өтеді. Акцияның аты: «Ұлы Дала – Ұлттық Рух!» – «Великая Степь – Национальный Дух!» – деп аталады. Өздеріңізге белгілі 2013 жылдың 10 мамыры күні мұражайдың алғашқы тасы қаланды.

 

 Тілші: - Қазақстан  Жазушылар Одағының мүшесі Сәдібек Түгел неше кітап жазып, жарыққа шығарды?

Сәдібек Түгел: Жалпы саны  он жеті  кітап шығардым. Оның ішінде   повесте,  әңгімелер жинағы да, деректі-танымдық дүниелерде бар. Мен жазған кітаптар мыналар:

  1. «Көк Күмбезді – Астана» – 2004 ж.
  2. «Астана – Город Солнечной мечты» – 2004 ж.
  3. «Қайдасың, қазағымның Қазанаты?!» – 2004 ж
  4. «Джигиты и аргымаки Казаната» – 2004 ж.
  5. «Қазанат» – 2006 ж.
  6. «Астана – Триумф Независимости страны» – 2007 ж.
  7. «Астана – жерұйығы Елімнің» – 2008 ж.
  8. «Ертуған» – 2008 ж.
  9. «Бүркіт – Ұлы Даланың Символы» – 2008 ж.
  10. «Беркут – Символ Великой степи» – 2008 ж.
  11. «Алғашқы астаналықтар» жинағы-2011 жыл.
  12. «Первопроходцы Астаны» жинағы-2011 жыл.
  13. «Астана хикаялары»-2014 жыл.
  14. «Өсе бер, өрлей бер, Шығысым!». 2015 жыл.
  15. Астана қаласы баспасөзінің шежіресі-2015 жыл.
  16. «Атбегілік-асыл өнер», 2015 жыл.
  17. «Астана-журналистикасының шежіресі», 2015 жыл.

Тілші: - Қызғаншақтық туралы бір басылымда айтқан едіңіз?

Сәдібек Түгел: - Ең алдымен,  қазақ-қазақ болып жаратылғанда  бізде  жәй,  ешбір зиянсыз қызғану үрдістері  болды. Кейін  бұл пәлең  көреалмаушылыққа ауысты. Сосын келе-келе осы  көреалмаушылықтан-күншілдік сұм жыланның ішінен шыққан –сұм жыландай, қазақ қоғамына жазылмайтын дерт, қасірет болып жабысты. Атаңа нәлет осы күншілдік   өткен 20 ғасырда қаншама  ұлтымыздың ардақты арыстарын жұтты, өлтірді,  атқызды, итжеккенге айдады, түрмеде шірітті, сағын сындырды, рухын таптады.  Осы пәледен  қашан құтыламыз  деп жүргенімізде - 21 ғасырдың басынан  бастап  қазақты сатқындық ауруы басып алды. Бұл ауру қазақ қоғамында  қазір мүлдем өршіп тұр. Сатқындық –күншілдіктен    мың есе жаман  ғой.

Тілші: - Сатқындық дегеніміз не? Олардан қалай құтыламыз?

Сәдібек Түгел: - Қазіргі  шенеуніктердің сатқындығы – жемқорлық.  Туған Отанды сату жемқорлықтан басталады. Тендерлерді жеп, екі асап, заңды белінен басып, істі болып жүрген   әр деңгейдегі әкімдер,  министрлер,  олардың орынбасарлары,  генералдар,  шенділер,  шенеуніктер барып тұрған  Отанды сатқандар болып саналады. Оларды  ұстап, топ-тобымен атып-асу керек.  Аяқтарынан іліп, бастарын салбыратып дарға асып  қою керек.  Тек, сонда  ғана әділдік орнайды. Бір-ақ мысал келтірейін.  Украина  мемлекетінің түбіне жеткен Ресей де, Америка да, Еуропалық Одақ та емес. Украиндердің  тоз-тозын шығарған, нокаутқа түсірген, есінен тандырған, берекесін кетірген  осы жемқорлық-коррупция екен. Басы ашық нәрсе жемқорлық бар жерде  дұрыс мемлекет  болмайды. Корризияға ұшыраған темірдей  опырылады. Құдай одан сақтасын дейміз. Сондықтан  бәріміз бірлесіп күресуіміз керек.

Тілші:  - Жастар тәрбиесі, демография, өсіп-өнуіміз туралы не айтасыз?

Сәдібек Түгел:  - Жақсы сұрақ. «Ұлы Дала Қырандары» қозғалысы   қазақ жастарына, балаларына, жасөспірімдерге арналған  «25» - деген  бағдарлама   дайындады.  Бір ғасыр   төрт ширек ғасырдан тұрады. Әр ширек ғасырда 25 жыл бар.  Біздің стратегияның мәні балаларды жасынан  бастап тек отбасы ғана емес, қоғам болып  тәрбиелеуіміз керек. Сонда ұрпақ тәрбиесінде  үлкен нәтиже болады. Бір мысал: қазақтың ұлы ер жетіп  25 жасқа дейін міндетті түрде үйленуі қажет, ал қазақтың қызы болса, бой жетіп, міндетті түрде  25 жасқа дейін  тұрмысқа шығуы тиісті. Бұл жерде баса айтатыным қазақтың қызы тек қазақ жігітіне күйеуге шығуы керек.  Басқаларға рұқсат жоқ. Әр қазақтың жігітімен қазақ қызының үйленуі  бүкіл республиканың қуанышы болуы қажет. Сонда жауапкершілік артады. Ажырасу болмайды. Ал,  жігіт 25-ке  келіп, одан әрі үйленбей жүрсе, қазақтың қызы 25-ке келіп тұрмыс құрмай жүрсе қоғам болып дабыл қағуымыз керек.

Тілші: - Аға, қазіргі таңдағы қазақ қыздарының, жалпы жастар тәрбиесі жайында не айтар едіңіз?

Сәдібек Түгел: - Көп нәрсе айтамын. Көп жағдайлар қынжылтады мені. Әсіресе, ар мәселесі. Оның ішінде қаракөз қыздарымыздың, қандастармыздың тәртібі алаңдатады. Қазақ айтады: «Қызға қырық үйден тыйым».Қазіргі кезде өзекті мәселердің бірі көптеген қазақ бауырларымыздың, қаракөз қыздарымыз бен қазақ әйелдерінің ар-ұятты аяққа таптап, арсыздықтың батпағына батулары. Турасын айтайық ұлтымыздың менталитетіне, болмысына, салт-дәстүріне, діліне, дініне өте жат тұрпайы арсыздықтар үлкен шаһарларымызға баса көктеп кіріп, жастарымызды, қазақстанның болашақтары балаларымызды ар жолдарынан тайдыру үстінде. Ұлт үшін нағыз трагедия осы.

Мысалы: тек Алматы қаласының бір өзінде 20 гей клубтар, 40 тан астап неше түрлі жын-ойнақ мекемелер күндіз-түні жұмыс істейді. Борделге айналған сауна-хауыздарда сан жоқ. Қазақ қыздарының жезөкшелігі ұлтқа қара таңба болды. Күнен –күнге бір жыныстылардың үйленуі көбейіп, қалыпты нәрсеге айналуда. Былтыр сондай оқиға Қарағанды және Тараз қалаларында орын алды. Елімізде қаптап кеткен «Гей-тур», «Гей-отель», «Гейша-клубтар» . Көзге ілінер күлкі театрларының қазақ әртіс-жігітсымақтары алдымен әйелдердің рольдерін ойнауға бейім тұрады. Сол образға кіріп алған. Театр институтынан тек әйелдердің ролін ойнауға үйреніп шығатын сияқты. Бұл не сұмдық? Олар кімге үлгі көрсетеді? Оны көрген шетелдіктер артарын көрсетіп, бізді мазақтап күледі.Ұлдарымыз әлсіз, қыздарымыз басқалардың жемі болуда. «Алаш айнасы» газетінің мәліметі бойынша 40 пайыз жас жігіттердің белдері нашар жағдайда. Оларда ұрық жоқ. Соның салдарынан жас жұбайлардың ажырасуы көп. Ол неден? Қазақта ондай бұрын болып па?

Осында сұрқия бір пәле жатыр.Біздің ата – бабаларымыздың: “Малсыз болсаң да арсыз болма; әрлі болғанша – арлы бол; арыңды жеме, барыңды же; ар жазасы бар жазадан ауыр; ер жігіт елінің ұлы, намысының құлы” деген өсиетін неге біз орындамай, аяқсыз қалдырып келеміз? Жоғарыда атап кеткенімдей, кейінгі жылдарда адамның жанын түршіктіретін, қанын қайнаттыратын сорақылықтар, жастардың азғындықтары барған сайын белең алуда.

Осы азғындықты тоқтатпасақ, күлкімізді жия алмай қаламыз. Болашақ ұрпақтарымыздың, немере, шөберелеріміздің жағдайын ойласақ осындай намысқа кір келтіретін, ұлттың арына дақ түсіретін сорақылықтарды болдырмайық, күресейік, алдын алайық дер едім. Мына мәселеге мен ерекше көңіл аудармақпын. Бірінші болып дабыл қағып тұрмын. Қазір біз , Қазақстанды туризм еліне айналдырамыз деп әкім, министрлер болып алашапқын болып жүрміз ғой. Ол қандай туризм??? Біздің ата-баба салтымызды құрметтейтін, ұрпақ тәрбиесіне зиян тигізбейтін болса әңгіме басқаша. Ал, жоғарыда айтқанымдай, біздің қасиетті жерімізге, елімізге гейлер, лесбиянкалар, жезөкшелік сияқты азғындық лас дүниелерді әкелетін болса оған біз төзбеуіміз керек, алдын-ала тосқауыл қойуымыз керек. Сақ болайық, ағайын! Тізе берсек ұлтымыздың ұлылығына, еліміздің елдігіне, халқымыздың тазалығына кір келтіретін, абыройын төгетін, намысын таптайтын зұлым әрекеттер барған сайын көбейіп барады. Төзіп отыра беруге болмайды. Ұрпақ кешірмейді, ата-баба рухы кешірмейді.

Тілші: - Осыларды болдырмаудың жолы қандай? Болдырмауға бола ма?

Сәдібек Түгел: - Әрине болады. Болғанда қандай. Ол үшін біз аса қажетті екі-үш нәрселерді түзетуіміз қажет. Оның біріншісі жемқорлықты жою. Егер жемқорлықтың желкесін қимасақ, осы келеңсіз жағдайлар көбейгеннің үстіне көбейе береді. Барлық былықтың басы коррупцияда жатыр. Коррупцияға белшесінен батқан тұлғалар, кейбір министрлер, әкімдер, мемлекеттік қызметкерлер, шенеуніктер өз жұмыстарына жүрдім-бардым қарап, тек, соқыр баюдың жолына түскен. Олар жастар тәрбиесін ұмыт қалдырған. Лауазымды тұлғалар Елбасыға, мемлекетке берген анттарын бұзып ірі көлемде пара алуда. Оларға басқа ештеңе керек емес. Соның салдарынан осы жағдайлар ойып тұрып орын алуда. Егер де жоғарыда айтып кеткенімдей, тиісті шараларымызды уақытында қолданбасақ, күлкімізді жия алмай қаламыз. Екінші мәселе, қазақтың рухын көтеру, рухы мықты жастарды тәрбиелеу. Олардың бойына патриоттық, намыстық сезімдерді берік орналастыру болып табылады. Ол үлкен жұмыс, біздің қоғамда үлгі болатын тұлғалар қалмай бара жатыр. Жемқорлықпен ұсталынып жатқан генералдар, министрлер , вице –министрлер, әкім-қаралар кімдерге үлгі бола алады? Жастар кімнен үлгі алады?

Келесі маңызды мәселе, жастарды тәрбиелейтін бізде барлық институттар мен университеттерден артық бір академия да бар. Ол- ұлттық салт-дәстүрлерді қатаң сақтау. Қазақ айтады, қызға «қырық үйден тыю», «ұлға ұядан тәрбие » деп . Сол атадан балаға, ұрпақтан – ұрпаққа жалғасын тауып, мирас болып келе жатқан мыңжылдық салт-дәстүрлерімізді қатаң сақтайтын болсақ, біз жастарымызды рухани азғындық апатынан сақтап қала аламыз.

Біз өмірге бейжәй қарай алмаймыз. Сондықтан осындай   проблемалардың болмауына атсалысамыз. Азамат болып туған соң- Азамат болып  өмірден өтеміз.  Біз шындықты, әділдікті қалаймыз.Жемқорларды жек көреміз.   Олармен аяусыз күрес жүргізіп, елге үлгі көрсетеміз, халықтың бізге артқан сенімін ақтаймыз.  Алда үлкен асулар мен белестер күтіп тұр. Солардан  туған халқыммен  бірге өтемін деп ойлаймын. Алға қойған мақсаттарым , мені  алға жетелейді! Өсе бер, Өрлей бер, Қазақстаным!

Тілші: -  Аға, сұхбатыңызға көп-көп рахмет! Алпыс жасыңыз құтты болсын!

Сұхбаттасқан Тұран Мұрал

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


  • 3 жыл бұрын

    Дұрыс ойлар, ұсыныстар айтылған. Қолдауға тұратын сұхбат. "Қамшы" сайтына рахмет.Түгелге туған күнің құтты болсын, деген тілегімді жолдаймын!

    • 3 жыл бұрын

      Құттықтаймын! Сізді құрмет тұтамыз біз.

      • 3 жыл бұрын

        елден ер туады ерден арыс туады арыстай қазақтың азаматы аман болсын

        1
        Саусақсыз суретшінің туындылары талайды тамсандырды
        19/12 13:44 0 18
        2
        2018 жылдың үздік 10 туындысы (фото)
        19/12 13:34 0 94
        3
        Жарнамаға алданып қалмаңыз, бойжеткен! Құлдықтан бір-ақ шығасыз
        19/12 12:43 0 216
        Илья Ильин Дохада өтетін әлем чемпионатына қатысатын болды
        19/12 10:59 0 339
        Доллар 345 теңгеге арзандай ма?
        19/12 10:49 0 439
        Алматы қаласында жолаушылары бар автобус өртеніп кетті
        19/12 09:57 0 287
        Пайғамбарымыздың балаға деген махаббаты
        19/12 09:51 0 246
        Гус Мифта түнгі клубта уағыз айтуға мәжбүр
        19/12 00:33 0 772
        Кедейлерге "көктен ақша жаудырған" бизнесменді полиция ұстады
        19/12 00:22 0 683
        Ирандағы қазақтардың өмірінен 12 фото
        18/12 23:19 0 971

        Таныстырылғандар

        Ата-бабамыз жүріп өткен жол
        Ата-бабамыз жүріп өткен жол
        Ата-бабамыз жүріп өткен жол
        Елбасының «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын оқып шыққан қалың жұртшылық ұжым болып, халық болып талқылауға кірісті
        10/12/2018 10:50 1 2263
        Қазақ театры Ресейде өткен форумда жеңіске жетті
        Қазақ театры Ресейде өткен форумда жеңіске жетті
        Қазақ театры Ресейде өткен форумда жеңіске жетті
        Қ.Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театры Мәскеуде өткен XVI Халықаралық «ЗОЛОТОЙ ВИТЯЗЬ» театр форумында жеңіске жетті
        Аудио тыңдау
        12/12/2018 10:55 0 678
        Мемсыйлықтың  «мазағы»
        Мемсыйлықтың  «мазағы»
        Мемсыйлықтың  «мазағы»
        Сыйлығың бар ма, онда сен –  таланттысың. Жоқ па –  талантсызсың
        Аудио тыңдау
        12/12/2018 11:12 0 2627
        Павлодар мектебінде практиканттар оқушыны тепкілеп тастады
        Павлодар мектебінде практиканттар оқушыны тепкілеп тастады
        Павлодар мектебінде практиканттар оқушыны тепкілеп тастады
        "Оларды жап-жас студенттер деп аяушылық жасағанын қаламаймын. Әділ жаза тағайындалуы керек" - дейді зардап шегуші.
        Аудио тыңдау
        12/12/2018 17:11 0 4018
        Жедел жәрдем жүргізушісіне тағы да шабуыл жасалды
        Жедел жәрдем жүргізушісіне тағы да шабуыл жасалды
        Жедел жәрдем жүргізушісіне тағы да шабуыл жасалды
        Бейтаныс жігіт үйге кіріп кетіп, сәлден кейін қайта оралып, белгісіз химиялық затпен тығындалған тапаншадан оқ атады.
        Аудио тыңдау
        12/12/2018 17:16 0 988
        Бес жылда 19 баланың анасы атанған Зарина: Өлместің күйін кештік...
        Бес жылда 19 баланың анасы атанған Зарина: Өлместің күйін кештік...
        Бес жылда 19 баланың анасы атанған Зарина: Өлместің күйін кештік...
        «19 баланы асырап алған ол қандай ауқатты отбасы?» деп ойлап отырған боларсыз. Жоқ, мүлде олай емес...
        Аудио тыңдау
        13/12/2018 10:19 0 4439
        Рухани жаңғыру тарихтан бастау алады
        Рухани жаңғыру тарихтан бастау алады
        Рухани жаңғыру тарихтан бастау алады
        Аталмыш мақаланы оқи отырып, тарихшы ретінде, ұлтымыздың рухани жаңғыруында тарихшыларға жүктеліп отырған жауапкершілікті ерекше сезіндім
        13/12/2018 14:08 0 942
        Алматы әкімі «Нұр Отан» партиясында азаматтарды қабылдады
        Алматы әкімі «Нұр Отан» партиясында азаматтарды қабылдады
        Алматы әкімі «Нұр Отан» партиясында азаматтарды қабылдады
        Қазіргі кезде Алатау ауданында оқушы орнының жетіспеушілігі айқын байқалады
        12/12/2018 16:00 0 1888
        Ортақ валютаға енсек, теңге жойыла ма?
        Ортақ валютаға енсек, теңге жойыла ма?
        Ортақ валютаға енсек, теңге жойыла ма?
        Еуразиялық экономикалық одақты ортақ валюта құтқара ма?
        Аудио тыңдау
        14/12/2018 10:57 0 6641
        ҚР Ұлттық экономика министрі төрағалық қызметке тағайындалды
        ҚР Ұлттық экономика министрі төрағалық қызметке тағайындалды
        ҚР Ұлттық экономика министрі төрағалық қызметке тағайындалды
        «Самұрық-Қазына» АҚ директорлар кеңесінің жанындағы Стратегия комитеті мемлекеттік стратегиялық тапсырмаларды жоспарлау және іске қосу
        Аудио тыңдау
        14/12/2018 12:30 0 806
        Мен диссертациямды қалай қорғадым?
        Мен диссертациямды қалай қорғадым?
        Мен диссертациямды қалай қорғадым?
        Диссертация - магистранттың екі жылғы білімінің қорытындысы.
        14/12/2018 13:29 9 551
        Роза Өмірбекова: Ата-анам "Желтоқсанға" қатысқанымды 30 жыл бойы білген жоқ
        Роза Өмірбекова: Ата-анам "Желтоқсанға" қатысқанымды 30 жыл бойы білген жоқ
        Роза Өмірбекова: Ата-анам "Желтоқсанға" қатысқанымды 30 жыл бойы білген жоқ
        Егер сол суреттен отыз жыл бұрын бізді танып қойса, түрменің бір жерінде шіріп жатар ма едік?!
        Аудио тыңдау
        14/12/2018 13:53 2 4613
        Ұлыстың ұлы күні Димаш Кремльді бағындырады
        Ұлыстың ұлы күні Димаш Кремльді бағындырады
        Ұлыстың ұлы күні Димаш Кремльді бағындырады
        Димаштың кеші 22 наурыз күні сарайдың Үлкен залында 19:00-де басталады.
        Аудио тыңдау
        15/12/2018 11:18 1 1614
        Ирандағы қазақтардың өмірінен 12 фото
        Ирандағы қазақтардың өмірінен 12 фото
        Ирандағы қазақтардың өмірінен 12 фото
        Бүгінде Ирандағы қазақ диаспорасы 3000-ға жуық.
        Аудио тыңдау
        18/12/2018 23:19 0 971
        Ақтөбеде «Жас Ақтөбе-2018» қайырымдылық балы өтті
        Ақтөбеде «Жас Ақтөбе-2018» қайырымдылық балы өтті
        Ақтөбеде «Жас Ақтөбе-2018» қайырымдылық балы өтті
        Ақтөбеде ҚР Тәуелсіздігі қарсаңында жастардың «Жас Ақтөбе-2018» қайырымдылық балы өтті
        13/12/2018 13:27 0 1151