Құм басқан аймақтың тұрғындары ата­-бабасының қайда жатқанын таба алмайтын күйге түсті

Құм басқан аймақтың тұрғындары ата­-бабасының қайда жатқанын таба алмайтын күйге түсті
Ⓒqamshy.kz

Қазақстан Экология Одағының мамандары Қазақстандағы құм басқан аймақтарды апатты аймақтардың санатына қосу керектігін айтып отыр. Мамандардың пайымдауынша, еліміздегі бұрынғы  шұрайлы, өсімдікке бай бұйраттар орнына 50–80 метрлік «құм таулар» пайда болуы жиілеген. Мәселен,  Маңғыстау облысына қарасты Сенек, Үштаған, Тұщықұдық ауылдары көшпелі құмдардың екпінді «шабуылына» ұшыраған. Қазірде құм көмген Ұштаған өз орнын екі рет, Тұщықұдық үш рет өзгерткен. «Бұрынғы колхоздардың орны мен қорымдардың көміліп қалғандығы сондай, тұрғындар ата­-бабасының қайда жатқанын таба алмайтын күйге түсті. Қазіргі заманғы жаңа орыннан салған ауылдарды да құм баса бастады» дейді мамандар. Экологтардың пайымынша, алда бұл мәселелерге салмақты қарамасақ, мәселені шешудің қиындай түсетіні тағы анық. Бұл ретте гидрогеолог маман Ғазиза Түсіпова былай дейді:

«Жалпы, шөлді, құмды аймақтарды ғылым тілінде «адамның күн көрісіне мейлінше қолайсыз аймақтар» деп есептейді. Бізде қазір осындай аймақтарда өнеркәсіп дамытпақ түгіл, күн көрудің өзі тауқымет. Бұл аудандардың халқын құнарлы жерлерге орналастыру мәселесі жедел шешімін табуы керек. Тіптен өзге елдерде, АҚШ-та, Канадада, басқаны қойғанда, «бізден дамуы артта қалды, ғылымы жетілмеді» деп мұрын шүйіріп менсінбейтін Оңтүстік Африкада құнарсыз, суы тапшы, нәрсіз, шөлейтті, құмды жерлерде тұратын жандарға жалақысына қоса үстеме төлемақы төленіп тұрады. Бұл үрдіс жағдайы төмен деңгейдегі Үндістанның өзінде жүзеге асып отыр. Жоғарыда аталған мемлекеттерде тұрғындарға мемлекеттік мекеменің үш деңгейінен көмек беріліп тұрады. Біріншісі – округтік әкімшілік, екіншісі – штаттық әкімшілік, енді бірі – федералды әкімшілік. Бай қаған шығарсыз, үшеуі де мемлекеттік мекеме. Біз «апатты аймақ» деп танымағанның өзінде осы мәселені ойластырғанымыз жөн. Осы екі мәселені шешкенде ғана қазақтың тұрмыстық жағдайы түзелетін болады. Қазақ ауылдарының болашағын ойласақ, осы мәселені шешуді жеделдету керек».

Сөйтіп маманның пайымынша, қазір мәселені шешудің екі жолы бар:  біріншісі – жыл сайын қаражат бөліп, ауылдарды бірте­-бірте басқа жерлерге көшіріп орналастыру, екіншісі – не де болса жауапкершілікті мойынға алып, көшпелі құмды тоқтату.

«Айталық Жаңаөзен қаласы мен Қаламқас кен орындарындағы халықты ауызсумен қамтамасыз ету қарқынды дамып келеді. Осы  қарқынды пайдалану салдарынан жерасты сулары көздерінің деңгейі төмендеп, қоры сарқыла бастады. Мысалы, Түйесу құм сілемінің оңтүстік бөлігіндегі жерасты суы бұрынғы деңгейінен 10­-12 метрге дейін төмендеп кетті. Батыс Қызылқұмның жерасты су қоры сарқылды. Мұндай жағдайда көптеген өсімдік тамыры суға жетпей қалатыны сөзсіз. Сонымен қатар ауылдарға табиғи газ жеткізілгенге дейін тұрғындар өздерінің табиғатқа қысастық жасап отырғанын ойламастан, құмдағы бұталарды отай шауып отқа жақты және малды есепсіз жайды. Міне, осыдан барып аймақта құм көше бастады, ауылдың сыртындағы құм ішін басып, проблемаға айналды. Сондықтан алдағы уақытта бұл мәселелерге қатысты арнайы мемлекеттік бағдарлама қабылдаған да артық болмайды», - деді Ғазиза Түсіпова.

Маманның бұл пікірін экономика ғылымының докторы, профессор Жаңабай Алдабергенов те қуаттап отыр.

«Атырауда, Жаңаөзеннен 60 шақырым жерде Шелек деген жер бар. Қазір ауылдың шетіндегі үйлерді құм баса бастаған. Біздің қазақтың көнбістігі ме, әйтеуір, қай уақытта болсын мәселе әбден ушыққанда ғана байбалам саламыз. Құм басқан аймақтарды тазарту үшін әлдеқашан арнайы мемлекеттік бағдарлама қабылдауымыз керек еді. Ол ауылдарды құмнан аршып алуға жергілікті әкімдіктердің шамасы келмейді. Жергілікті әкімдердің ұйымдастыруымен құмды аймақтарға тал, сексеуіл егу мәселелері жасалып жатқан көрінеді. Бірақ мұның барлығы әлеуметтің әлеуетін көтеруде аздық етеді. Сондықтан құм басқан ауылдарды «апатты аймақ» деп жариялап, ол аймақтардың халқын басқа қауіпсіз аймаққа көшіріп, сол аймақ халқына арнайы жеңілдіктер берілуі керек. Осыған назар аударатын кезең жетті»,- деді Жаңабай Алдабергенов.

Мамандар алға тартып отырғандай, болашақта әлемдік экологиялық климаттың ауытқушылығы жиі орын алатыны болжануда. Бұдан шығатын қорытынды, елді мекендердегі су басу, құм көшу, шөлейттену қаупі жоғарылай түседі. Демек, біз болашақта осындай экологиялық апаттардың алдын алу үрдісін жетілдіргеніміз дұрыс.

«Бұдан соң жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін жетілдіру қажет. Мысалы, Украинада жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін жетілдіруге қатысты арнайы заң бар. Ал біз қазір жергілікті мемлекеттік басқару тәсіліне ғана сүйеніп отырмыз. Осының салдарынан жергілікті әкімдердің бас қару жүйесін тереңдете алмай отырмыз. Ойлап қарасақ, құм басып жатқан Атырау, Маңғыстау елді мекендерінде қазақтың мұнайын өндіріп, шетелге экспортқа жіберіп, қалтасы қалыңдап жатқан қаншама алпауыт компаниялар бар. Десек те, жергілікті әкімдіктер осындай апатты жағдайдан шығу үшін олардың көмегін пайдалана алмайды. Өйткені олар жергілікті әкімдердің талабына пысқырмайды да. Міне, өзін-өзі басқару жүйесінің жетілмегенінің бір сипаты осы. Сондықтан бұл проблемаларды шешу үшін алдымен осы аталған жайт тарды таразылап, зерттеп, халықты қолдаудың жан-жақты шараларын қарастыру қажет»,-дейді мамандар.

Қарлығаш Зарыққанқызы

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


  • 1 ай бұрын

    Сексеуілді беталды отағандықтан құм басып жатыр, бұл табиғат ортасын тепе-теңдігін бұзғандықтан табиғат адамзаттан кек қайтарып жатыр, құмды тек сексеуіл ағашы ғана тізгіндей алады одан басқа амал жоқ.

    1
    Украинада есірткі заңдастырылмақ
    21/05 03:03 0 191
    2
    Қадыров: Егер біз қаласақ, Киев Ресейдің бір облысына айналады!
    21/05 01:29 1 1611
    3
    Кемеровада тағы бір өрт: ірі авто орталық отқа оранды
    20/05 23:03 0 140
    Баспа үйіндегі дау: ондаған журналист жұмыссыз қалды
    20/05 22:23 0 167
    "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылуда (видео)
    20/05 20:02 0 1021

    Таныстырылғандар

    Асылхан Төлепов басшылық қызметке тағайындалды
    Асылхан Төлепов басшылық қызметке тағайындалды
    Асылхан Төлепов басшылық қызметке тағайындалды
    Асылхан Төлепов 2012 жылы "Жау жүрек мың бала" фильмінен кейін танымал бола бастаған.
    Аудио тыңдау
    16/05/2019 14:05 0 902
    Кішкентай ханзада: Экзюпери туралы біз білмейтін құпия
    Кішкентай ханзада: Экзюпери туралы біз білмейтін құпия
    Кішкентай ханзада: Экзюпери туралы біз білмейтін құпия
    Мен өзімнен кейін керемет естеліктер қалғанын және сендердің менің бар болмысымды ұмытпай сақтағандарыңды қалаймын...
    Аудио тыңдау
    16/05/2019 16:43 0 263
    Несиесі көп президент кім?
    Несиесі көп президент кім?
    Несиесі көп президент кім?
    14 несиесі бар президент, соның үшеуі 50 миллион доллардан асып түседі.
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 10:48 0 818
    Түркістан қаласы шығыстық үлгіде жаңарады
    Түркістан қаласы шығыстық үлгіде жаңарады
    Түркістан қаласы шығыстық үлгіде жаңарады
    Қазір кесененің жанында жаяу жүргіншілер аллеясының құрылысы басталды...
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 14:36 0 352
    Қытайлық кәсіпкерлер қазақтың киізіне қызыға бастады
    Қытайлық кәсіпкерлер қазақтың киізіне қызыға бастады
    Қытайлық кәсіпкерлер қазақтың киізіне қызыға бастады
    20-26 мамыр аралығында Қытайдың мәдениет пен туризм апталығы өтеді. Оған осы елдің әртістері, қолөнершілері, ушу шеберлері мен саудагерлері келеді.
    Аудио тыңдау
    18/05/2019 07:35 0 587
    Жүкембаевтың жарқын жеңісі (видео)
    Жүкембаевтың жарқын жеңісі (видео)
    Жүкембаевтың жарқын жеңісі (видео)
    Жүкембаев қарсыласын бірінші раундта-ақ  нокдаунға түсіріп, техникалық нокаутпен жеңіске жетті.
    Аудио тыңдау
    18/05/2019 10:00 0 6073
    Қасым-Жомарт Тоқаев төрт елге жаңа елші тағайындады
    Қасым-Жомарт Тоқаев төрт елге жаңа елші тағайындады
    Қасым-Жомарт Тоқаев төрт елге жаңа елші тағайындады
    Бекетжан Жұмаханов Вьетнам, Камбоджа корольдігі мен Лаос халық-демократиялық республикасындағы Қазақстанның елшісі қызметінен босатылды.
    Аудио тыңдау
    19/05/2019 08:35 0 228
    Нұрлан Ноғаев Атыраудағы білім беру саласы қызметкерлерін аттестациядан өткізуді тапсырды
    Нұрлан Ноғаев Атыраудағы білім беру саласы қызметкерлерін аттестациядан өткізуді тапсырды
    Нұрлан Ноғаев Атыраудағы білім беру саласы қызметкерлерін аттестациядан өткізуді тапсырды
    Нұрлан Ноғаев аймақтағы білім беру сапасының көңіл көншітпейтінін айтты.
    20/05/2019 00:14 0 63
    Дау-дамай өршіп тұр: Тұрғындар қаражатты қалтаға басқан серіктестікке наразы (Видео)
    Дау-дамай өршіп тұр: Тұрғындар қаражатты қалтаға басқан серіктестікке наразы (Видео)
    Дау-дамай өршіп тұр: Тұрғындар қаражатты қалтаға басқан серіктестікке наразы (Видео)
    "Тұрғындар жиналыс жасағалы жатыр" деген хабарды естіп, төрт блоктан тұратын тұрғын үй кешеніне біз де жеттік ентелеп.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 01:23 0 768
    Бұл такси бұрынғыдан өзгерек... (видео)
    Бұл такси бұрынғыдан өзгерек... (видео)
    Бұл такси бұрынғыдан өзгерек... (видео)
    Lillium Jet сағатына 300 шақырым қашықтықты бағындыруға қабілетті.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 13:23 0 363
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Бұл тест сіздің шынайы бет-бейнеңізді, жан дүниеңіздегі өзіңізге ғана мәлім мінез-құлқыңызды ашып көрсетеді.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 13:29 0 5421
    Псевдосалафизммен күресте исламды жақсы білетін тарихшыларды алға шығару керек!
    Псевдосалафизммен күресте исламды жақсы білетін тарихшыларды алға шығару керек!
    Псевдосалафизммен күресте исламды жақсы білетін тарихшыларды алға шығару керек!
    Қателесудің бәрі танымның дұрыс болауынан келіп шығады.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 14:16 0 59
    Арменияда екінші революция. Армяндар неге бүлінді?
    Арменияда екінші революция. Армяндар неге бүлінді?
    Арменияда екінші революция. Армяндар неге бүлінді?
    Ереванда тұрғындар сот ғимараттарын қоршап алды
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 15:55 0 1474
    Трамп Зеленскийге хат жолдады
    Трамп Зеленскийге хат жолдады
    Трамп Зеленскийге хат жолдады
    Бұл туралы Американың энергетика министрі 20 маусым күні Зеленскийдің Жоғарғы рададағы инаугурациясынан кейін атты.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 17:14 0 362
    "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылуда (видео)
    "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылуда (видео)
    "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылуда (видео)
    полиция өкілдері күйеуі екеуінің көзіне газ балон шашып, оларға (күйеуі екеуіне) қарсы электрошок қолданғанын айтқан
    20/05/2019 20:02 0 1021