Орысты күшейткен ноғай жылқысы

Орысты күшейткен ноғай жылқысы
Ⓒok.ru

“Бір күндері өзіме шаба ма деп,

Атамыз ата жауға ат сатпаған”

Қ. Алагөзов

Орта ғасырлық соғыстарда түгел армияның жойылып немесе жеңіп шығуына атты әскер тікелей ықпал еткен. Корольдер мен хандардың әскери қуаты олардың атты әскер санымен өлшенетін. Сонау Үндістанда патшалық құрған Бабырдың өзі Қасым ханымыздың 300 мың атты әскеріне сүйсіне қарағаны тарихтан белгілі.

Бұл уақытта Мәскеу елі әлі де болса көшпенділердің езгісінде өмір сүріп жатты. Жағдайдың қиындығы орыс княздарын жаңа идеялар іздеуге мәжбүрледі. Әскерде реформа жасау III Иванның кезінде мықтап қолға алынды. III Иван әккі саясаткер, мемлекеттегі басты идеолог болды. Оның ойлап тапқан «Үшінші Рим» аңызының өзі неге тұрады, шіркін. Ол өзінің осал тұсын дөп басып тапты. Мүмкін III Иванға осыдан ондаған жыл бұрын Үндістан сапарынан оралған Афанасий Никитин деген көпестің идеясы ой салған болар. Бұл көпес сонау Мәскеудің тоз-тозы шығып жатқан тұста саудагерлікті сылтау етіп Үндістанға жол тартқан адам. Тарихта Васко да Гамадан 25 жыл бұрын Үндістанға табаны тиген тұңғыш еуропалық саналады. Әрине, құрлық арқылы қаншама көпес Үндістан түгілі, Жапонияға барып жататыны таңданатын жай емес. Ең маңызды сол, бұл көпес еліне әлемнің кеңдігі, татарлардан өзге халықтардың бар екенін түсіндірген болатынын. Сонымен бұл адам III Иванға Үндістандағы асыл тұқымды жылқылар жөнінде керемет ақпарат беруі мүмкін деп болжауға болады. Неге?

Себебі Үндістан билеушілер өздерінің жерлерінің жарамсыздығын, қолайсыздығын әлдеқашан мойындап сонау ықылым заманнан Дешті даласынан жылқы тасымалдаған екен. Оның бағасы қанша қымбат болса да6 100  мыңдап жылқы Үндістанға келіп жатты. Себебі Үндістанда жылқы малын өсіру мүмкін емес еді. Табиғаттың шектен тыс ылғалдылығы һәм ыстықтығы жылқы жануарының өсіп өнуіне мүмкіндік бермеді. Міне, осындай соғысқа жарамды қазанаттар кезінде моңғолдардың Үндістанға басып кіруін тойтарып, елді сыртқы жаулардан қорғап қалған еді.

Осындай Үндістандағы тәжірибені III Иван орыс даласында сынап көрген сияқты. Бұл кезде орыс атты әскеріндегі жылқылар әскери парадтарда сәндік үшін мінетін қаз мойынды аттар еді. Ал мұндай аттармен ұзақ уақыт соғыс жүргізу қиындық тудырды. Міне, осындай идеямен уланған князь көрші отырған ноғайлармен жауласудың орнына ынтымақтастық ниет танытты. Жаңбыршы мырзаның жазған хаттары III Иванның көңілін марқайтып, мұның ақыры өзара саудаға ұласты. Мұның алдында ноғайдың таңдаулы жылқылары Қырым мен Осман империясына, оңтүстікте Персияға экспортталып келген еді. Енді Қырым хандары Алтын Орданың мұрагері менмін деп ноғай мырзаларына сес көрсете бастауы Жаңбыршы мен Мұса билерді Мәскеумен одақтасуға мәжбүр етті. Мәскеудің де күткені осы болатын.

Ғасыр басталмай жатып ноғай саудагерлері соғыста төзімді қазанаттар сатумен әйгілі болды. Сол уақытта Сарайшық жақтан шыққан саудагерлер ұзын саны 40 – 50 мың жылқыны айдап апарып, Мәскеу базарында сататын болған. Олар қанша жылқы апарса да, бірі қалмай өтіп кететін.

Себебі ноғай жылқыларының сипаты да қызық. Орыстар көбіне мерекелерде сәндікке қаз мойынды аттар мінсе, ноғайлардың жылқылары қайратты, ұзақ жорыққа төзімді еді. Осындай қасиетке ие жылқыларды Мәскеу княздары өте жоғары бағамен сатып алып отырды. Осы қазанаттармен жарақтанған орыс әскерлері көп кешікпей Қазанды, Астраханьды жаулап алды. Ноғайлар ақырына дейін мұның сырын түсінбеді. Білгеннің өзінде мәжбүр болды. Енді сөзіміз дәлелді болуы үшін француз ғалымы Ш. Лемерсье-Келькежеге құлақ түрейік:

«Москваның мешеу жаяу әскерін қазіргі заманғы кавалерияға айналдырған құдірет – ноғай жылқысы. Онсыз орыстар мұсылмандар иелігін басып ала алмаған болар еді».

Ең қызығы әкелінген соғыс аттарын күтіп-баптаушы атбегілер Мәскеуде болмады. Осы үшін орыс патшалары ноғай атбегілеріне арнайы шақыртулар жіберіп, Мәскеуге алдыртты. Оларға ең жоғары жалақы тағайындалды. Орыс кавалериясына ер-тоқымның өзі ноғайлыдан әкелінді. Ноғай ерінің артықшылығы үстіндегі жауынгердің садақ тартуына, қылыштасуына, оңды-солды жауымен найзаласуына оңтайлы жасалғандығында. Сонау Еділден тасымалдау тиімсіз болғандықтан ноғай шеберлерінің бар жағдайын жасай отырып, Ресейге алдырды.  Бұл процесс одан әрі жалғасты.

Орыс атты әскері соғыс кезінде қыпшақтардың садақ тартысын, ноғайлардың найза сілтеуін меңгерді. Орыстарға қызметке кірген ноғайлар орыс мұжықтарына қой бағуды, оның терісінен жылы әрі ыңғайлы тон тігуді үйретті. Тіпті Ресейдің Польшаға қарсы соғысында орыс армиясын ноғайлар жылы тонмен қамтамасыз етті. Шын мәнісінде ноғайлар өздерінің оңбай ұтылғанын кеш ұқты. Өздері баптаған жылқы ертең өз төбелерінде ойнайтынын кім білген.

Жайықтан Донға дейін, Оралдан Каспийге дейінгі аймақты алып жатқан дүркіреген Ноғай ордасынан бұл күндері санаулы ғана халық қалды. Қаншама ноғай Еділден көшіп, Түркия асып кетті. Бүгінгі ноғайлардың көп бөлігі Ресейдің Кавказ өңірінде жергілікті халыққа сіңіп, жойылып бара жатыр. Шоқанның өзі «екі туысқан Орда»  деп атап, бір бірімізді тілмашсыз түсінетін бір ағайынымыздың бүгінгі жағдайы осындай. Орыстандыру саясатының құрдымына жұтылып бара жатқан ноғай бауырларымызды алдағы жүзжылдықта тек сарғайған кітап беттерінен кездестірмесек жарар еді...

Рысбек Рамазанұлы, тарихшы,

«Әлем халықтары жазушылары одағының мүшесі» мүшесі

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Бекболат Тілеухан: Бұл күннің болары анық еді...
    20/03 01:45 0 371
    2
    Назарбаев өзінің кеңесшісін тағайындады
    20/03 00:34 0 207
    3
    Назарбаев әлем мойындаған ұлы қайраткер ретінде тарихта қалды
    19/03 22:00 0 326
    Валентина Матвиенко: Келесі президенттің кім болатынын тек Қазақстан халқы шешеді (видео)
    19/03 21:03 0 2239
    Нұрсұлтан Назарбаевтың 19 наурызда жасаған үндеуі (толық нұсқасы)
    19/03 19:49 0 1042

    Таныстырылғандар

    Діни көзқарасы мен сенімі үшін Кеңес үкіметіне ұнамаған Шаймерден Қосшығұлұлы кім?
    Діни көзқарасы мен сенімі үшін Кеңес үкіметіне ұнамаған Шаймерден Қосшығұлұлы кім?
    Діни көзқарасы мен сенімі үшін Кеңес үкіметіне ұнамаған Шаймерден Қосшығұлұлы кім?
    Шаймерден Қосшығұлұлы кім?
    Аудио тыңдау
    14/03/2019 15:03 0 478
    АҚШ-тағы турнирде қазақстандық 5 зілтемірші қанжығаға 5 алтын байлады
    АҚШ-тағы турнирде қазақстандық 5 зілтемірші қанжығаға 5 алтын байлады
    АҚШ-тағы турнирде қазақстандық 5 зілтемірші қанжығаға 5 алтын байлады
    Ауыр атлетикадан Лас-Вегаста өтіп жатқан әлем чемпионаты 15 наурызда аяқталады.
    Аудио тыңдау
    14/03/2019 12:38 0 489
    Алматыда 9 баллдық жер сілкінісі қайталанса, 100 000-нан аса адам опат болады
    Алматыда 9 баллдық жер сілкінісі қайталанса, 100 000-нан аса адам опат болады
    Алматыда 9 баллдық жер сілкінісі қайталанса, 100 000-нан аса адам опат болады
    Бірінші рет 1887 жылы жер сілкінісі болып 236 адамның өмірін қиып кетсе, бұл оқиға екі жылдан кейін 1889 жылы тағы қайталанған
    Аудио тыңдау
    15/03/2019 09:24 0 3197
    Назарбаевқа жемқорлардың ашық тізімін жасауды ұсынды
    Назарбаевқа жемқорлардың ашық тізімін жасауды ұсынды
    Назарбаевқа жемқорлардың ашық тізімін жасауды ұсынды
    Қазақстанда жемқорлық жасағандардың тізімі жариялануы тиіс.
    Аудио тыңдау
    15/03/2019 15:31 0 1999
    Еуропарламент: Билік басында ұзақ отырған динозаврлармен жұмыс істеуді тоқтатуымыз керек!
    Еуропарламент: Билік басында ұзақ отырған динозаврлармен жұмыс істеуді тоқтатуымыз керек!
    Еуропарламент: Билік басында ұзақ отырған динозаврлармен жұмыс істеуді тоқтатуымыз керек!
    Назарбаев өз билігін сақтап қалу мақсатында азаматтардың бостандықтарын шектеп жатыр.
    Аудио тыңдау
    16/03/2019 00:33 0 4482
    Аман қалған жігіт 49 адамды өлтірген қылмыскерден қалай қашқаны туралы айтып берді
    Аман қалған жігіт 49 адамды өлтірген қылмыскерден қалай қашқаны туралы айтып берді
    Аман қалған жігіт 49 адамды өлтірген қылмыскерден қалай қашқаны туралы айтып берді
    Ирфан Юнианто сол күні мешіттегі кішкентай бөлмеде таңғы намазын оқып болып, уағыз тыңдап отырған.
    Аудио тыңдау
    16/03/2019 18:37 0 8703
    Мұсылман әйел Жаңа Зеландиядғы теракт кезінде ерлік жасады
    Мұсылман әйел Жаңа Зеландиядғы теракт кезінде ерлік жасады
    Мұсылман әйел Жаңа Зеландиядғы теракт кезінде ерлік жасады
    Жаңа Зеландияда Хусне Ара Парвин атты әйел Әл-Нұр мешітіндегі атыс кезінде сал болып қалған күйеуі Фарид Уддинді құтқаруға тырысыпты.
    Аудио тыңдау
    17/03/2019 12:19 0 3152
    Ас бөлмесіне қатысты 30 кеңес
    Ас бөлмесіне қатысты 30 кеңес
    Ас бөлмесіне қатысты 30 кеңес
    Бұл әдістер өміріңізді жеңілдетеді. Әрі сізді ысырапшылдықтан сақтайды.
    Аудио тыңдау
    17/03/2019 21:42 0 273
    Сталиннен қорықпаған қазақ қызы кім?
    Сталиннен қорықпаған қазақ қызы кім?
    Сталиннен қорықпаған қазақ қызы кім?
    Ол соғыс жылдарында штрафротада қызмет еткен жалғыз қазақ әйелі.
    Аудио тыңдау
    18/03/2019 11:54 0 524
    Қазақ тілінде газет шығармау – қазақ тілінің болашағына деген атқамінерлердің сенімсіздігі
    Қазақ тілінде газет шығармау – қазақ тілінің болашағына деген атқамінерлердің сенімсіздігі
    Қазақ тілінде газет шығармау – қазақ тілінің болашағына деген атқамінерлердің сенімсіздігі
    Аудан халқы бірін-бірі танитындықтан, әркім аудан тынысынан дер кезінде хабардар болып отырғысы келетіндіктен, аудандық газетті оқиды
    Аудио тыңдау
    18/03/2019 14:44 3 375
    "Конордың өмірінде маңызды сәт туды"
    "Конордың өмірінде маңызды сәт туды"
    "Конордың өмірінде маңызды сәт туды"
    Егер қорқынышын тыйып, Нурмагомедовты жеңе алмаса, бұл өмір соңына дейін маза бермейтін болады
    Аудио тыңдау
    18/03/2019 16:52 0 760
    Алматыда 3 баланы өрттен құтқарған жауынгер арнайы медальмен марапатталды
    Алматыда 3 баланы өрттен құтқарған жауынгер арнайы медальмен марапатталды
    Алматыда 3 баланы өрттен құтқарған жауынгер арнайы медальмен марапатталды
    Өрт 2019 жылғы 11 наурыз күні сағат 18:00-де Алматы қаласының Жетісу ауданындағы Бірінші май көшесінде орналасқан жатақханада болды.
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 10:58 0 145
    Әлихан Бөкейхан. "... бұл мұсылманшылықтың белгісі емес"
    Әлихан Бөкейхан. "... бұл мұсылманшылықтың белгісі емес"
    Әлихан Бөкейхан. "... бұл мұсылманшылықтың белгісі емес"
    Қажылыққа сапар шегіп өзге елдің қайыршыларын тойындырғанша, өз еліңдегі қайыршыларға жәрдем бергенің дұрыс еді ғой.
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 12:53 0 1993
    2018 жылы қолданысқа енген дрондар пошта жеткізілімін 10 есеге арттырды
    2018 жылы қолданысқа енген дрондар пошта жеткізілімін 10 есеге арттырды
    2018 жылы қолданысқа енген дрондар пошта жеткізілімін 10 есеге арттырды
    Бүгін «Қазпошта» АҚ Басқарма төрағасы Сәкен Сарсенов компанияның былтырғы жылғы жетістіктері мен биылғы жоспарлары туралы баяндады
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 16:57 0 97
    Яссауи кесенесіне келушілерге 500 литр наурыз көже таратылды (фото)
    Яссауи кесенесіне келушілерге 500 литр наурыз көже таратылды (фото)
    Яссауи кесенесіне келушілерге 500 литр наурыз көже таратылды (фото)
    «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі Ұлыстың ұлы күні - Наурыз мерекесін ерекше форматта атап өтті
    Аудио тыңдау
    19/03/2019 17:02 0 209