Ғылым және ертегі

Ғылым және ертегі
Ⓒbegemot.media

Өткен жолы «Ұлықбек трагедиясын» айтқанымыз есіңізде болар.

♦«Ұлықбектің трагедиясы» немесе «Американың ең үлкен ұрлығы»

Еуропа ғылымға құлаш ұрып, дүниенің ғажайыбын, Жаратушының сыйына көздері тоймай зерттеп жатқанда біз біріңғай ертегі айтуға көштік. Сол баяғы дастархан басы, ошақ қасындағы кәкір-шүкір әңгіме.

Бабаларымыз Ай мен Күн туралы ЕРТЕГІ айтып жүргенде, Галилей ТЕЛЕСКОП ойлап тапты.

«Ертеде Аспан патшаның Ай мен Күн атты екі сұлу қызы болыпты. Ай Күнге қарағанда әдемірек болса керек. Өзінен әдемі болған сіңлісін көре алмай қызғанған Күн бірде Айдың бетін тырнап алады. Әпкесінің қызғаншақтығынан бетіне кетпестей тыртық түскен Ай күндіз адамдарға көрінуге ұялып содан бері тек түнде ғана шығады екен». 

1609 жылы Галилей Ай бетіндегі қара дақтар ертегіде айтылатын тыртық емес кратерлер екенін, онда таулардың болуы мүмкін екенін ғылым тілімен тұжырымдады. Оны жаңалығын көрген сол кездің ғалымдары қайран қалды. Бұл расында ғажайып болатын.

Енді мынаны қараңыз. Сіз ертегіні жалғыз біз айтқан екенбіз, Еуропа  бірден дамып кеткен екен ғой деп қапаланбаңыз.  Көңіл-күйіңізді түсірмеңіз. Көңіліңіз түсетін жерді қазір айтамын. Еуропа ертегінің түбін түсірген. Жетіқарақшының Темірқазыққа байлап қоятын екі жылқысын біз Ақбоз ат пен Көкбоз ат деп атасақ, Еуропа Вега мен Капелла деп атаған.  Зевстің әйелі Гера Геркулесті қызғанып емізбей қағып жібергенде сүт шашырап, содан Құс жолы пайда болыпты-мыс.

Күлкілі, иә? Мұндай аңыз, ертегілер Еуропада болсын, Америкада болсын толып жатыр. Қисынға келмейтін ертегілерді екі халық та айтқан және әлі күнге дейін өзіне беймәлім аспан денелері туралы солай дейді. Мысалы  Төртінші өнеркәсіптік революция қарсаңында тұрған адам баласы әлі күнге қара құрдым, квазарлар секілді мыңдаған аспан шырақтарының не үшін жаратылғанын түсіне алмай отыр. Біз неғұрлым біле түскен сайын, соғұрлым білмейтін дүниелеріміз көбейеді. Адам тумысынан өзі білмейтін дүние туралы алдымен аңыз, ертегі құрастыруға құмар. Бұл жалғыз қазақтың емес, жалпы адамзаттың психологиясына тән құбылыс.

Ең өкініштісі, біз ертегіні ғылымға айналдыра алмадық. Біздегі аңыздар сол аңыз күйінде қалды. Ондай ертегілер тек дастархан басында айтылды. Аңыз-әфсананың түбін қазбалап, ғылыми тәжірибемен толықтыру ешкімге керек болмады. Міне, осы жерде мұңайып, жабырқауыңызға болады.

Дала жұрты үшін Темірқазықтың солтүстікті көрсететіні, Сүмбіле шықса күн суытатыны секілді қарапайым өмірге қажетті аспан шырақтарын білу жеткілікті болды. Адамның жан дүниесі, оның білсем, көрсем, естісем деген ішкі сұранысы қай кезде де, қандай дәуірде де болған. Тіпті жан баспаған аралдарды мекендейтін аборигендердің өзі белгілі бір табиғат құбылыстарының сырын өзінше түсіндіруге тырысады. Бұл да адамның туа бітті қасиеті, оның өзге мақұлықтардан айырмасы.

Сол секілді біздің халықтың да бойында осындай сұраныстар мен қажеттіліктер үнемі болды. Дала көшпенділері, мейлі Орта Азияның Самарқан, Бұхара, Герат қалаларында болсын жаратылыстану ғылымдарын зерттеу, күрделі ғылыми ізденістерге ұмтылу, жаңа техникаға деген қызығушылықтың орны бос қалды. Міне, осы босап қалған «рухани вакуумның» орнын діни идеялар, аңыз, ертегілер толтырды. Нақты ғылымдармен айналысатын ғалымдар кетіп, олардың орнын мешіт-медреседегі имамдар ауыстырды. Осылайша қарапайым халық молда-мүдәристердің уағыз әңгімелерін қанағат етті.

Әттең, әрісі Хорезми, Фараби, Бируни, Қашғарилар, берісі Ұлықбек, Құсшы, Румилерді үлбіретіп қолда ұстамасақ та, ең құрығанда тыныш өмір сүргізгенде Галилей көрген ғажайыпты Азия халқы Еуропадан 200 жыл бұрын көрер ме еді кім білсін.

Рысбек Рамазанұлы, тарихшы,

«Әлем халықтары жазушылары одағының» мүшесі

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    HEALTH EXPO-2019» көрмесі: Медицина саласындағы мүмкіндіктер жүзеге асады
    16/02 23:20 0 113
    2
    Сексен төрттегі тарихи жеңіс!
    16/02 14:08 0 1265
    3
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    16/02 13:42 0 298
    Адамдық мінбеден түсіп қап, Әйтеуір биіктеп барамыз
    16/02 10:42 1 340
    Жапон суретшісінің елді қаратқан ерекше суреттерін көрдіңіз бе?
    16/02 10:24 0 508

    Таныстырылғандар

    Ұзақ жасағың келсе, жүрегіңді аяла!
    Ұзақ жасағың келсе, жүрегіңді аяла!
    Ұзақ жасағың келсе, жүрегіңді аяла!
    Бүгінгі таңда жүрек- қан тамыры ауруларының алдын- алу үшін есте сақтайтын маңызды нәрселер.
    Аудио тыңдау
    11/02/2019 16:46 0 865
    Ата-ана біткенге қан жұтқызған министр қай бетімен жер басады?
    Ата-ана біткенге қан жұтқызған министр қай бетімен жер басады?
    Ата-ана біткенге қан жұтқызған министр қай бетімен жер басады?
    Шындығына келгенде ақылсыз басшы елді бүлдіреді, ақылсыз әйел үйді бүлдіреді. Ал әкім ақылсыз болса – ел тозады.
    Аудио тыңдау
    09/02/2019 10:49 0 4819
    Азат Перуашев: Әбілқасымова үлкен қателік жасады
    Азат Перуашев: Әбілқасымова үлкен қателік жасады
    Азат Перуашев: Әбілқасымова үлкен қателік жасады
    Ата-ана шарасыздықтан барып отыр мұндай қадамға. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі неге көп балалы...
    Аудио тыңдау
    11/02/2019 15:54 0 13454
    Шоқан Сыздықұлы: «Қара майор» туралы екі кітап жақында жарыққа шығады
    Шоқан Сыздықұлы: «Қара майор» туралы екі кітап жақында жарыққа шығады
    Шоқан Сыздықұлы: «Қара майор» туралы екі кітап жақында жарыққа шығады
    Қайтыс болды, ер батыр!
    Аудио тыңдау
    12/02/2019 11:28 0 580
    Қырғызстанда өткен турнирде «Sagadat Batyr QTT» командасы үздік атанды (фото)
    Қырғызстанда өткен турнирде «Sagadat Batyr QTT» командасы үздік атанды (фото)
    Қырғызстанда өткен турнирде «Sagadat Batyr QTT» командасы үздік атанды (фото)
    Аталмыш  халықаралық турнирде «Sagadat Batyr-QTT» спорт клубының спортшылары "GI" және "NO GI" бойынша 21 алтын медальді, қанжығасына байлады.
    Аудио тыңдау
    12/02/2019 13:23 0 208
    Бақытжан Сағынтаев: Қыс келіп, үй өртеніп жатады, ал бәріміздің баяндамамыз керемет
    Бақытжан Сағынтаев: Қыс келіп, үй өртеніп жатады, ал бәріміздің баяндамамыз керемет
    Бақытжан Сағынтаев: Қыс келіп, үй өртеніп жатады, ал бәріміздің баяндамамыз керемет
    Астана қаласында бүгін кезекті Үкімет сағаты болып өтті
    Аудио тыңдау
    12/02/2019 14:10 0 1591
    Асығыңыз! Байқаудың аяқталуына 4 күн қалды
    Асығыңыз! Байқаудың аяқталуына 4 күн қалды
    Асығыңыз! Байқаудың аяқталуына 4 күн қалды
    Байқау шарттары оп-оңай: лайк сұрамайсыз, репост жасамайсыз. Тіпті досыңызды да белгілемейсіз. Сонымен қандай қадам жасайсыз?
    Аудио тыңдау
    13/02/2019 10:26 0 343
    Банк ВТБ бизнесмендерге қолдау көрсетпек
    Банк ВТБ бизнесмендерге қолдау көрсетпек
    Банк ВТБ бизнесмендерге қолдау көрсетпек
    Бизнесмендерге номиналды сыйақы мөлшерлемесімен жылдық 8,5%-ға дейін жеңілдікті кредиттер беретін болады.
    Аудио тыңдау
    13/02/2019 15:50 0 187
    Келгендерге ақы төлеп, үй беріп, жұмысқа орналастыратын 14 ел (фото)
    Келгендерге ақы төлеп, үй беріп, жұмысқа орналастыратын 14 ел (фото)
    Келгендерге ақы төлеп, үй беріп, жұмысқа орналастыратын 14 ел (фото)
    Аталмыш ұсыныстар әртүрлі елдегі көптеген адамның қызығушылығын оятты. Тұрғындар негізінен фермерлікпен айналысады, үй жануарларын бағады.
    Аудио тыңдау
    14/02/2019 08:41 0 1784
    Нұх пайғамбардың моласы қайда?
    Нұх пайғамбардың моласы қайда?
    Нұх пайғамбардың моласы қайда?
    Оның моласын анықтау үшін сөз түбіріне (өз түбіне), яғни сөздің өз атасына сөз береміз
    Аудио тыңдау
    14/02/2019 09:41 0 951
    "Ру" дегеніміз не?
    "Ру" дегеніміз не?
    "Ру" дегеніміз не?
    Атам қазақтың "руың кім?" дегені – сенің әлемге үлгі болған ең Ұлы атаңның аты кім дегені.
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 09:30 0 2664
    Көп балалы ана: Алтын алқамды ломбардқа өткізейін десем, ешбірі де алмайды
    Көп балалы ана: Алтын алқамды ломбардқа өткізейін десем, ешбірі де алмайды
    Көп балалы ана: Алтын алқамды ломбардқа өткізейін десем, ешбірі де алмайды
    Билікке әлеуметтік жағдайларын жақсартып, баспанамен қамтамасыз ету талабын қойған астаналық көп балалы әйелдер өздеріне қысым жасалғанына шағымданады
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 11:24 0 5510
    "Бұл бір күнде шешілмейді": Астаналық көп балалы аналар Бақыт Сұлтановқа талап қойды (видео)
    "Бұл бір күнде шешілмейді": Астаналық көп балалы аналар Бақыт Сұлтановқа талап қойды (видео)
    "Бұл бір күнде шешілмейді": Астаналық көп балалы аналар Бақыт Сұлтановқа талап қойды (видео)
    Бірақ былай шулап, жиналып, қатты айтқандарыңыз дұрыс емес.
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 12:39 0 1018
    Депутат: "Мен әр балаға 20 мың теңгеден беру керек" деп айттым
    Депутат: "Мен әр балаға 20 мың теңгеден беру керек" деп айттым
    Депутат: "Мен әр балаға 20 мың теңгеден беру керек" деп айттым
    Жанұясы жайлы сөз қозғаған ол әйелінің декрет демалысында екенін айтты
    Аудио тыңдау
    15/02/2019 16:33 0 4592
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    Әбу Наср әл-Фарабидің «Қайырымды қаласы» дұрыс зерттелді ме?
    Әбу Наср әл-Фараби (Оған Алланың рақымы болсын!) осы кітапты жазуды Бағдадта бастаған еді.
    Аудио тыңдау
    16/02/2019 13:42 0 298