Ғылым және ертегі

Ғылым және ертегі
Ⓒbegemot.media

Өткен жолы «Ұлықбек трагедиясын» айтқанымыз есіңізде болар.

♦«Ұлықбектің трагедиясы» немесе «Американың ең үлкен ұрлығы»

Еуропа ғылымға құлаш ұрып, дүниенің ғажайыбын, Жаратушының сыйына көздері тоймай зерттеп жатқанда біз біріңғай ертегі айтуға көштік. Сол баяғы дастархан басы, ошақ қасындағы кәкір-шүкір әңгіме.

Бабаларымыз Ай мен Күн туралы ЕРТЕГІ айтып жүргенде, Галилей ТЕЛЕСКОП ойлап тапты.

«Ертеде Аспан патшаның Ай мен Күн атты екі сұлу қызы болыпты. Ай Күнге қарағанда әдемірек болса керек. Өзінен әдемі болған сіңлісін көре алмай қызғанған Күн бірде Айдың бетін тырнап алады. Әпкесінің қызғаншақтығынан бетіне кетпестей тыртық түскен Ай күндіз адамдарға көрінуге ұялып содан бері тек түнде ғана шығады екен». 

1609 жылы Галилей Ай бетіндегі қара дақтар ертегіде айтылатын тыртық емес кратерлер екенін, онда таулардың болуы мүмкін екенін ғылым тілімен тұжырымдады. Оны жаңалығын көрген сол кездің ғалымдары қайран қалды. Бұл расында ғажайып болатын.

Енді мынаны қараңыз. Сіз ертегіні жалғыз біз айтқан екенбіз, Еуропа  бірден дамып кеткен екен ғой деп қапаланбаңыз.  Көңіл-күйіңізді түсірмеңіз. Көңіліңіз түсетін жерді қазір айтамын. Еуропа ертегінің түбін түсірген. Жетіқарақшының Темірқазыққа байлап қоятын екі жылқысын біз Ақбоз ат пен Көкбоз ат деп атасақ, Еуропа Вега мен Капелла деп атаған.  Зевстің әйелі Гера Геркулесті қызғанып емізбей қағып жібергенде сүт шашырап, содан Құс жолы пайда болыпты-мыс.

Күлкілі, иә? Мұндай аңыз, ертегілер Еуропада болсын, Америкада болсын толып жатыр. Қисынға келмейтін ертегілерді екі халық та айтқан және әлі күнге дейін өзіне беймәлім аспан денелері туралы солай дейді. Мысалы  Төртінші өнеркәсіптік революция қарсаңында тұрған адам баласы әлі күнге қара құрдым, квазарлар секілді мыңдаған аспан шырақтарының не үшін жаратылғанын түсіне алмай отыр. Біз неғұрлым біле түскен сайын, соғұрлым білмейтін дүниелеріміз көбейеді. Адам тумысынан өзі білмейтін дүние туралы алдымен аңыз, ертегі құрастыруға құмар. Бұл жалғыз қазақтың емес, жалпы адамзаттың психологиясына тән құбылыс.

Ең өкініштісі, біз ертегіні ғылымға айналдыра алмадық. Біздегі аңыздар сол аңыз күйінде қалды. Ондай ертегілер тек дастархан басында айтылды. Аңыз-әфсананың түбін қазбалап, ғылыми тәжірибемен толықтыру ешкімге керек болмады. Міне, осы жерде мұңайып, жабырқауыңызға болады.

Дала жұрты үшін Темірқазықтың солтүстікті көрсететіні, Сүмбіле шықса күн суытатыны секілді қарапайым өмірге қажетті аспан шырақтарын білу жеткілікті болды. Адамның жан дүниесі, оның білсем, көрсем, естісем деген ішкі сұранысы қай кезде де, қандай дәуірде де болған. Тіпті жан баспаған аралдарды мекендейтін аборигендердің өзі белгілі бір табиғат құбылыстарының сырын өзінше түсіндіруге тырысады. Бұл да адамның туа бітті қасиеті, оның өзге мақұлықтардан айырмасы.

Сол секілді біздің халықтың да бойында осындай сұраныстар мен қажеттіліктер үнемі болды. Дала көшпенділері, мейлі Орта Азияның Самарқан, Бұхара, Герат қалаларында болсын жаратылыстану ғылымдарын зерттеу, күрделі ғылыми ізденістерге ұмтылу, жаңа техникаға деген қызығушылықтың орны бос қалды. Міне, осы босап қалған «рухани вакуумның» орнын діни идеялар, аңыз, ертегілер толтырды. Нақты ғылымдармен айналысатын ғалымдар кетіп, олардың орнын мешіт-медреседегі имамдар ауыстырды. Осылайша қарапайым халық молда-мүдәристердің уағыз әңгімелерін қанағат етті.

Әттең, әрісі Хорезми, Фараби, Бируни, Қашғарилар, берісі Ұлықбек, Құсшы, Румилерді үлбіретіп қолда ұстамасақ та, ең құрығанда тыныш өмір сүргізгенде Галилей көрген ғажайыпты Азия халқы Еуропадан 200 жыл бұрын көрер ме еді кім білсін.

Рысбек Рамазанұлы, тарихшы,

«Әлем халықтары жазушылары одағының» мүшесі

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Ресейлік журналист: Қырымды бермейміз!
    24/04 16:11 0 61
    2
    Латвия орыс тілінен бас тартты. Неге?
    24/04 15:41 0 132
    3
    Тереза Мэй Зеленскийді Ресейге бірге қарсы тұруға шақырды
    24/04 15:36 0 106
    Атырау облысында «Ашық есік күні» өтеді
    24/04 14:47 0 63
    Вице-министр Мәжіліс төрағасы Нығматулиннен сөз естіді
    24/04 14:40 0 208

    Таныстырылғандар

    Ғалымдар адамның бет жүзіне қатысты жаңа деректер айтты
    Ғалымдар адамның бет жүзіне қатысты жаңа деректер айтты
    Ғалымдар адамның бет жүзіне қатысты жаңа деректер айтты
    Бүгінде адамдар 20-дан астам әртүрлі эмоциялар санаттарын білдіру мүмкіндігіне ие болса, бұрынғы адамдар мұндай эмоциялардан мақұрым болған екен.
    16/04/2019 17:41 0 975
    СҚО әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды
    СҚО әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды
    СҚО әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды
    СҚО әкімінің орынбасары тағайындалды
    16/04/2019 18:59 0 531
    Димаш Құдайберген Қазақстан және Өзбекстан басшыларымен кездесті (фото)
    Димаш Құдайберген Қазақстан және Өзбекстан басшыларымен кездесті (фото)
    Димаш Құдайберген Қазақстан және Өзбекстан басшыларымен кездесті (фото)
    Бұл туралы ҚР президенті Тоқаев өзінің Instagram парақшасына жариялады.
    17/04/2019 06:29 1 1329
    1999 жылы мектеп бітіргендер 9 баласы бар сыныптасына жаңа үй сыйлады (фото)
    1999 жылы мектеп бітіргендер 9 баласы бар сыныптасына жаңа үй сыйлады (фото)
    1999 жылы мектеп бітіргендер 9 баласы бар сыныптасына жаңа үй сыйлады (фото)
    Түркістан облысы Шарадары ауданының 1999 жылғы мектеп түлектері 20 жылдық мерейтойды қайрымдылық шарасына
    17/04/2019 06:56 0 2380
    "Нотр-Дам" шіркеуін қалпына келтіруге қаражат жіберген қазақстандықтар
    "Нотр-Дам" шіркеуін қалпына келтіруге қаражат жіберген қазақстандықтар
    "Нотр-Дам" шіркеуін қалпына келтіруге қаражат жіберген қазақстандықтар
    "Нотр-Дамды құтқарайық" деген ұранмен мекеме сайтында арнайы бөлім пайда болды.
    18/04/2019 10:06 0 3998
    Тақ таластық пен бақталастық: Зеленский жеңіп, Порошенко премьер-министрлікке келуі мүмкін
    Тақ таластық пен бақталастық: Зеленский жеңіп, Порошенко премьер-министрлікке келуі мүмкін
    Тақ таластық пен бақталастық: Зеленский жеңіп, Порошенко премьер-министрлікке келуі мүмкін
    Петр Порошенко Владимир Путиннің билігін барынша сынап отырған және бірден-бір қарсы тұрған тұлға
    19/04/2019 10:59 0 1295
    "Адамның хайуаннан айырмашылығы – ақылында"
    "Адамның хайуаннан айырмашылығы – ақылында"
    "Адамның хайуаннан айырмашылығы – ақылында"
    "Құдайдан қорықпағаннан қорық"
    21/04/2019 14:25 0 476
    Президенттікке үміткерлер қатарына Мәжіліс депуттаттары қосылды
    Президенттікке үміткерлер қатарына Мәжіліс депуттаттары қосылды
    Президенттікке үміткерлер қатарына Мәжіліс депуттаттары қосылды
    13 сәуірдегі «Ақ жол» Орталық кеңесінің пленумы президенттік сайлауға үміткерлерді анықтай алмады
    22/04/2019 15:17 0 1181
    Қордайдағы жол апаты: аман қалған жолаушылар оқиға туралы айтты
    Қордайдағы жол апаты: аман қалған жолаушылар оқиға туралы айтты
    Қордайдағы жол апаты: аман қалған жолаушылар оқиға туралы айтты
    Бәрі жылдамдықтың кесірінен болды.
    23/04/2019 11:12 0 639
    Шри-Ланканың барлық мектептері 29 сәуірге дейін жабылды
    Шри-Ланканың барлық мектептері 29 сәуірге дейін жабылды
    Шри-Ланканың барлық мектептері 29 сәуірге дейін жабылды
    Шри-Ланкадағы жарылыс салдары
    23/04/2019 13:10 0 108
    Елбасы Nur Otan сьезінде көзіне жас алды (видео)
    Елбасы Nur Otan сьезінде көзіне жас алды (видео)
    Елбасы Nur Otan сьезінде көзіне жас алды (видео)
    «Nur Otan» партиясының кезектен тыс ХІХ съезінде  елбасы Нұрсұлтан Назарбаев президенттікке Қасым-Жомарт Тоқаевты ұсынатынын айтқан болатын.
    23/04/2019 14:58 0 518
    Samsung компаниясы Galaxy Fold моделін шығаруды уақытша шегерді
    Samsung компаниясы Galaxy Fold моделін шығаруды уақытша шегерді
    Samsung компаниясы Galaxy Fold моделін шығаруды уақытша шегерді
    Galaxy Fold моделі жасаушылардың өзін таң қалдырды әрі үлкен қызығушылық туғызды.
    23/04/2019 15:35 0 146
    Жаңа қызмет түрі: Тойға қыз жолдас керек...
    Жаңа қызмет түрі: Тойға қыз жолдас керек...
    Жаңа қызмет түрі: Тойға қыз жолдас керек...
    Бүгінде шаңырақ көтереміз деген жастардың кей әрекеті ойға сыйымсыз. Құдды бір хайп үшін жасалып жатқандай
    24/04/2019 10:02 0 211
    Біздің күресіміздің басты мақсаты — діни радикализмнің түпкі себептерін жою
    Біздің күресіміздің басты мақсаты — діни радикализмнің түпкі себептерін жою
    Біздің күресіміздің басты мақсаты — діни радикализмнің түпкі себептерін жою
    Қазіргі уақыттағы діни фанатизм мен радикализмге ұрындыратын қоғамдық факторларды анықтап, оған қарсы кешенді бағдарлама қабылдау аса маңызды болып отыр.
    24/04/2019 13:42 0 174
    Ресейлік журналист: Қырымды бермейміз!
    Ресейлік журналист: Қырымды бермейміз!
    Ресейлік журналист: Қырымды бермейміз!
    "Қырымды бермейміз. Бұл – соңғы шешім. Айта барыңыз! Бермейміз!"
    24/04/2019 16:11 0 61