Асқар Жұмаділдаев: "Абай хәкім еді, бірақ қазақтың арасында жасағандықтан ұлылығы көрінбеді"

Асқар Жұмаділдаев: "Абай хәкім еді, бірақ қазақтың арасында жасағандықтан ұлылығы көрінбеді"
ⒸҚазақ үні

Мысалға, қазақ үлкен кісіні «сіз» деп сыйлайды. Ал, Швецияда үлкен кісіге «сен» деуің керек. Егер оған «сіз» деп айтсаңыз ол сізге қатты өкпелеуі мүмкін.

Логика мынандай: Адамның барлығы тең. Маған «сіз» дегеніңіз мені кемсіткеніңіз. Мұның жасы үлкен, сондықтан күш-қуаты аз, ақылы кем.

Демек, болашағы жоқ деп кемсітіп отырсыз дейді. Мінекей, шведтің логикасы осындай.

Бұған қарап шведтің логикасы жақсы, қазақтікі жаман деген қорытынды шыға ма? Жоқ.

Иә болмаса, қазақтың логикасы жақсы, шведтің логикасы жаман деген қорытынды шыға ма? Жоқ.

Бұдан шығатын қорытынды әр елдің салты басқа, иттері ала қасқа. Демек әр елдің, әр ұлттың мақсаты өзінің әдет-ғұрпын, өзінің үрдісін заман талабына ұштастыра білу.

Мен мұны былай деп айтамын: Қазақ ел болып қалу үшін технократтық елге айналу керек.

Технократтық елге айналмай қазақ ел болмайды.

«Ұлттық намыс, ұлттық рух» деген сөзді қазақ көп айтады. Мұның барлығы технократтық реформа болмай, бос сөз болып қалады.

Рух деген не өзі.

«Ойбай, рух қайда?» деп сіз күніге жүз рет айқайлаңыз. Не өзгереді?

Бір бес минутқа сіздің рухыңыз көзін ашар, «әй не болып қалды, бұл не шу?» деп. Содан кейін қайтадан қалың ұйқыға кетеді. Рухыңыз ұйықтамай, мүлгімей, сергек жүру үшін оның артында бір тірек болу керек. Бұл тірек технократтық.

Яғни, қазақты өзгелерге мойындататын өзінің жасайтын бірдеңесі болу керек.

Қазақ деген ақылды халық. Мінекей, жасаған заттарын қараңыз дегізетіндей.

Мысалға, жапондық сапа дейтін ұғым бар. Ол не? «Тойотаны» айтайық. Оны жұрттың барлығы алады. «Сониді» айтайық. Оған деген сұраныс сұмдық. Жапон компьютер жасаса бүге-шігесіне дейін керемет қылып, түбін түсіре жасап шығады. Сондықтан, жапондық өнімге жұрттың барлығы басын иеді.

Тағы бір мысал. Жапонның жазушысы мықты дейді.

Мураками дейтін қаламгер бар оларда. Қазақта Дулат Исабеков дейтін жазушы бар. Салыстыра түссек Дулат ағамыздың таланты Муракамидің талантынан асып түспесе, еш кем емес.

Бірақ, жұрттың барлығы Муракамиді біледі, Дулат ағамызды қазақтан өзге ешкім білмейді. Неге олай?

Бұл жерде тағы да Абайға оралуымыз керек. Шәкәрім қажы «Ибраһим мырза хәкім еді. Данышпан еді. Әттең тұрған жері қазақтың іші болғандықтан ұлылығы көрінбеді, қадірі азырақ білінді» дейді.

Дулат ағамыз да қазақтың мықты жазушысы. Бірақ, қазақтың арасында жасағандықтан қадірі азырақ білініп тұр. Неліктен? Өйткені, жапонның «тойотасын» айттық, «сониін», компьютерін айттық. Жапондық сапа, жапондық іс дейтін ұғым бар. Дүниеде жапондар жасаған өнім жайында «бұл керемет, сапалы» деген түсінік қалыптасқан.

Сондықтан, жапон болғандықтан да Муракамиді мықты жазушы деп таниды.

Егер қазақтар да мықты бір компьютердің түрін ойлап тапса, не бір автокөліктерді жасайтын болса, онда бізге де қатысты осындай бір түсініктер қалыптасар еді.

Қазақ ісі, қазақы сапа деген ұғым пайда болар еді.

Сонда бұл сапаның басқа да салаларға септігі тиер еді. Сонда барып Дулат ағамыздың аты әлемге жайылар еді.

Ал енді біреулер айтады: «Технократтық болмасақ та дүниеден құрып кетпейміз» деп. Бұл да рас. Құрымаймыз.

Бірақ дүниеде елдің екі түрі болады. Жетекке жүретін ел және жетектейтін ел. Мысалға, АҚШ, Ұлыбритания, Жапония сияқты елдердің басты мақсаты керемет компьютерлерді шығару да, өзге елдердің мақсаты солар шығарған компьютерлерді сатып алу.

Қысқаша айтқанда олар өндіруші ел де, қалғанының барлығы солардың өнімін тұтынып, жетегінде жүретін елдер. Бұл дегеніміз экспансияның жаңа түрі.

Оны былай түсіндірейін. Мысалға, рухани байлықты алып қарайық. Бұл мәселе Жапонияда болуы мүмкін. Жұрттың барлығы технократ болып кетті, рухани құндылықтар құлдырады деп ол жақта біреулер мазасыздануы мүмкін. Ал бізге не керек ол?

Мықты елдер айтады: «сен менің тауарымды сатып ал, міндетің сол. Қалған уақытыңды рухани байлық қайда кетті, тілдің халі негі мүшкіл деп өткізе бер. Осыны анықтау үшін жиналыс жаса, конференцияларды үзбей өткіз, даулас, таласқа түс, ойбайға сал. Бірақ, біреуің «гайка» бұрама, біреуің компьютер шығарма, көлік құрастыруды үйренбе. Мұның барлығын сен бізден алсаң болады» дейді.

Өкінішке орай біздің зиялы қауым осыны түсенбей отыр. Бұл қазаққа өте қауіпті нәрсе. Тағы да айтам. Қазақ қазақ болып қалу үшін ең алдымен технологиялық және технократтық жетістікке жету керек.

Мұндай жетістік болатын болса, жас баланың өзі мұны мақтаныш тұтатын болады.

Өйткені іс сөзді бастайды. Қазір қазаққа ең керек нәрсе технократтық көзқарас, технологиялық жаңалық және осының барлығын Абаймен, ұлттық бағыттағы тәлім-тәрбиемен ұштастыру. Мұндайдың мүмкін екенін әлемдегі озық ойлы елдер дәлелдеп берді.

Мысалға Кореяны, Малазияны, Жапониядай елдерді алып қарайық. Бұлар қанша жерден мықты компьютер жасаса да, өздерінің ұлттық салт-санасын алтын құсап сақтап, дамытып отыр.

Жапондарда калиграфия деген өнер бар. Бұл әдемі жазу деген сөз.

Әдемі жазу кімге керек деп қазақ оны түсінбейді. Есесіне бізде айтыс өнері бар.

Біз кейде мақтанамыз, айтыс қазақта ғана бар, басқа ешкімде жоқ деп.

Неге ешкімде жоқ. Өйткені ол ешкімге керек емес.

Бұдан шығатын қорытынды әркімнің менталитеті, сана-сезімі, әдет-ғұрпы бөлек болады. Анаған-мынаған далақтай берудің де қажеті жоқ.

Абайдың сөзі бар тағы да.

Ақсақал айтты, бай айтты. Кім болса мейлі, сол айтты. Ақылменен жеңсеңіз дейді.

Мінекей, біз осы сөзді ұмытпауға тиіспіз. Анау айтыпты, мынау бүй депті деп, анадан бір жұлқып, мынадан бір жұлқудың керегі жоқ.

Сіз өзіңіздің әніңізді, күйіңізді сақтаңыз. Сіз жеті атаңызды білу дәстүрін дәріптеңіз. Осының барлығын сақтай отыра, жаңа заманға бейімделіп, технократтық елге айналыңыз. Сонда ғана қазақтың болашағы болады.

Асқар ЖҰМАДІЛДАЕВ, ғалым

Дереккөз: newsasia.kz

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Сириядан келгендер көрген қорлықтары туралы айтты (видео)
    21/05 17:31 0 9
    2
    51 адамды өлтірген қанішерге қарсы айыптау ісі басталды
    21/05 16:50 0 152
    3
    "Тірісінде болмап еді бағалы..."
    21/05 16:41 0 111
    Алматы қаласының Қоғамдық кеңесі тұрғындарды сайлауға қатысуға шақырады
    21/05 16:24 0 99
    Головкин-Роллс жекпе-жегін қазақстандықтар қаншада тамашалай алады?
    21/05 16:22 0 160

    Таныстырылғандар

    Екі шетелдік азамат Алматы қаласында көлік ұрлап ұсталды
    Екі шетелдік азамат Алматы қаласында көлік ұрлап ұсталды
    Екі шетелдік азамат Алматы қаласында көлік ұрлап ұсталды
    Ұсталғандар көлікті Алматы қаласында танымайтын адамнан сатып алғанын айтқан...
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 10:07 0 464
    Қабыл болған ата-ана тілегі: Тоқаевтың президент болуын сұраған
    Қабыл болған ата-ана тілегі: Тоқаевтың президент болуын сұраған
    Қабыл болған ата-ана тілегі: Тоқаевтың президент болуын сұраған
    "Мен сол кезде осындай бақытты әрі жауапкершілігі мол тіршілік біздің Жомартқа да бұйырғай деп тілек тіледім.
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 14:33 0 701
    Адамдар, бір-бірімізге күн болмаса да, күннің сәулесін сыйлайықшы...
    Адамдар, бір-бірімізге күн болмаса да, күннің сәулесін сыйлайықшы...
    Адамдар, бір-бірімізге күн болмаса да, күннің сәулесін сыйлайықшы...
    Адамдар, біз неге қатыгез болып барамыз?
    Аудио тыңдау
    18/05/2019 17:45 0 209
    Арнольд Шварценеггерге шабуыл жасаған кім? (видео)
    Арнольд Шварценеггерге шабуыл жасаған кім? (видео)
    Арнольд Шварценеггерге шабуыл жасаған кім? (видео)
    Белгісіз ер адам актердің арқасынан екі аяқпен тепкен
    Аудио тыңдау
    19/05/2019 18:11 0 809
    Бірнеше банкротты бастан кешкен бизнесмендер баяны
    Бірнеше банкротты бастан кешкен бизнесмендер баяны
    Бірнеше банкротты бастан кешкен бизнесмендер баяны
    Кәсіпкердің айтуынша, жоба жүзеге асып, қолданысқа енгеннен кейін барлығы ойындағыдай жұмыс жасай бастаған.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 02:59 0 158
    Қонаев туралы қызықты деректер: Ол 46 өлшемдегі аяқ киім киген
    Қонаев туралы қызықты деректер: Ол 46 өлшемдегі аяқ киім киген
    Қонаев туралы қызықты деректер: Ол 46 өлшемдегі аяқ киім киген
    "Панам да ел, данам да ел. Соған арқа сүйедім, содан үйрендім."
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 08:06 0 1815
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Суреттегі өрнекті таңдаңыз: Сіздің шынайы бет-бейнеңіз қандай? (тест)
    Бұл тест сіздің шынайы бет-бейнеңізді, жан дүниеңіздегі өзіңізге ғана мәлім мінез-құлқыңызды ашып көрсетеді.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 13:29 0 7076
    Атырауда мемлекеттік рәміздер алаңы мен 91 метрлік тутұғыр салынуда
    Атырауда мемлекеттік рәміздер алаңы мен 91 метрлік тутұғыр салынуда
    Атырауда мемлекеттік рәміздер алаңы мен 91 метрлік тутұғыр салынуда
    Тутұғыр мен 112 шаршы метрді құрайтын мемлекеттік рәміздер алаңы ағымдағы жылы қолданысқа беріледі.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 15:01 0 97
    Атышулы атыраулық полицей ақыры "атынан" түсті (видео)
    Атышулы атыраулық полицей ақыры "атынан" түсті (видео)
    Атышулы атыраулық полицей ақыры "атынан" түсті (видео)
    Аян Дүйсембаевтың өзіне сыйланған атқа мініп басы дауға қалған болатын
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 18:02 0 2466
    Тұрғындарының ортақ құпиясы бар әлемдегі 9 елді мекен (фото)
    Тұрғындарының ортақ құпиясы бар әлемдегі 9 елді мекен (фото)
    Тұрғындарының ортақ құпиясы бар әлемдегі 9 елді мекен (фото)
    Әйелдердің барлығы чепец (бас киім) киіп жүреді. Боянуға, шаш қиюға, әшекей тағуға тыйым салынған. Үйлену тойынан кейін ер адамдар сақалын қыруына болмайды.
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 09:42 0 983
    Қарызы бардың "Nur Otan"-ға арызы бар
    Қарызы бардың "Nur Otan"-ға арызы бар
    Қарызы бардың "Nur Otan"-ға арызы бар
    Қазақстанның бұрыңғы президенті Н.Назарбаев пен оның қыздарына және басқа да отбасы мүшелеріне өз шағымын айтты
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 10:38 0 8701
    Ләззат Сүйіндік жаңа қызметке тағайындалды
    Ләззат Сүйіндік жаңа қызметке тағайындалды
    Ләззат Сүйіндік жаңа қызметке тағайындалды
    ҚР ақпарат және қоғамдық даму министрінің бұйрығымен Ләззат Кеңесқызы Сүйіндік ҚР АҚДМ Ақпарат комитетінің төрайымы лауазымына тағайындалды.
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 11:47 0 182
    "Зеленский Тоқаевтан үлгі алды" деген видео тарады
    "Зеленский Тоқаевтан үлгі алды" деген видео тарады
    "Зеленский Тоқаевтан үлгі алды" деген видео тарады
    Барлығы Украинадағыдай болғанын қалайды, бірақ Украина Қазақстандағыдай жасап жатыр
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 14:02 0 462
    "Nur Otan" наразылардың назына қандай жауап қатты? (видео)
    "Nur Otan" наразылардың назына қандай жауап қатты? (видео)
    "Nur Otan" наразылардың назына қандай жауап қатты? (видео)
    "Қазақстандағы қазіргі кредиттік жүйе халықтың емес, банктің ғана пайдасына жұмыс жасап тұр" деп есептейді.
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 15:03 0 541
    XYZ  - ұрпақтар теориясы. Қазір қай буынның өкілі белсенді?
    XYZ - ұрпақтар теориясы. Қазір қай буынның өкілі белсенді?
    XYZ - ұрпақтар теориясы. Қазір қай буынның өкілі белсенді?
    1991 жылы  АҚШ  зерттеушілері  Нил Гов пен Уильям Штраус алғаш рет жас айырмашылықтарының ерекшеліктері туралы айтты.
    Аудио тыңдау
    21/05/2019 15:46 0 95