Алматы - Алманың атамекені

Алматы - Алманың атамекені
Ⓒqamshy.kz

«Асқақ Алатаудың баурайы алма мен қызғалдақтың «тарихи отаны» екені ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Қарапайым, бірақ бүкіл әлем үшін өзіндік мән-маңызы зор бұл өсімдік­тер осы жерде бүр жарып, жер жүзіне таралған. Қазақстан қазір де әлем­дегі алма атаулының арғы атасы – Сиверс алмасының отаны саналады. Дәл осы тұқым ең көп таралған жемісті әлемге тарту етті».

(«Ұлы даланың жеті қыры» мақаласынан).

Тойға барған қазақтар

Біз осы күнге дейін сырттан таңылған тарихпен өмір сүріп келдік. Сондай-ақ, шетелдіктердің танымы да біздің дүниетанымымызға айналды. Солар «ақ» десе, ақ болдық, «қара» десе, қарамыз дедік. Біздегі жер-су атауларын, ру-тайпалар мен адам аттарын тілі келмегендіктен, кейде әдейі бұрмалап жазса да, сол қалпында қабылдап алып, тілдік қорымызға ендіріп жібердік. Біз үшін ежелгі тарихи жазбалар мен өзге елдердегі мұрағаттарда көрсетілген дүниелер Құран сөзіндей көрінетіні бар.

Тарихшыларымызды түсінуге де болады. Дерек дерек күйінде пайдаланылуы тиіс. Алайда, атаулардың астарына үңілмей, шығу тегі анық­талмай қалар болса, басқаны қойып, осы ұлан-байтақ жерімізде бұрын қазақ халқы тұрмаған да болып шығады. Қазақстан Республикасының Президенті, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында «…қазақтың кейбір ру-тайпаларының атаулары «қазақ» этнонимінен талай ғасыр бұрын белгілі болған. Осының өзі біздің ұлттық тарихымыздың көкжиегі бұған дейін айтылып жүрген кезеңнен тым әріде жатқанын айғақтайды. Еуропацент­ристік көзқарас сақтар мен ғұндар және басқа да бүгінгі түркі халықтарының арғы бабалары саналатын этностық топтар біздің ұлтымыздың тарихи этногенезінің ажырамас бөлшегі болғаны туралы бұлтартпас фактілерді көруге мүмкіндік берген жоқ» деп қадап айтты. Ойланатын дүние, мұның астарында көп әңгіме жатыр.

Жақында ғана белгілі ғалымдардың көрмеге қойылған «Хунну әліпбиі» деген әліпбиді тамашалап тұрған суретін көріп қалдық. Хунну деген қай халық? Ғұндар немесе қазақтың өзге де ежелгі ата-бабалары болса, «Қазақтың ежелгі әліпбиі» деп қалыптастыруға болмай ма? Біз мұны жәй ғана ой жүгірту үшін мысал ретінде айтып отырмыз. Әйтпесе, бұл тұрғыда айтатын, жазатын басқа да мәселелер аз емес.

Соның бірі – апорт алмасы, жалпы алма тарихы туралы әңгіме. Елбасы өзінің «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласында: «Асқақ Алатаудың баурайы алма мен қызғалдақтың «тарихи отаны» екені ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Қарапайым, бірақ бүкіл әлем үшін өзіндік мән-маңызы зор бұл өсімдіктер осы жерде бүр жарып, жер жүзіне таралған. Қазақстан қазір де әлемдегі алма атаулының арғы атасы – Сиверс алмасының отаны саналады. Дәл осы тұқым ең көп таралған жемісті әлемге тарту етті», – деп айтып өтті. Бұл жәйттің астарында да талай әңгіме жатыр. Алма туралы, алманың тарихы жайында аз жазылған жоқ. Соның бірі ойымызға қайта оралып отыр. Реті келіп тұрған соң, тағы бір мәрте еске сала кету артықтық етпейтін сияқты.

1913 жылы Мәскеуде үлкен тарихи оқиға болды. Романовтар әулетінің тұғырдан таймай таққа отырғанына 300 жыл толып, оны әлемдік деңгейде атап өтті. Бұл мерейтой Ресейдің қол астына қараған барлық «бұратана» халықтың жерлерінде де аталып өтті. Мәскеудегі үш ғасырлық осы торқалы тойға барған қазақтардың сол уақытта төбесі көкке бір елі ғана жетпей қалды.

Әлемдегі ең үлкен империяны ғасырлар бойы уысында ұстап келген Романовтар әулеті ол кезде барлық құрметке лайықты еді. Патша ағзам өткізген ұланасыр тойда жан-жақтан Мәскеуге келген сый-сияпатта шек болмады. Алайда, қазақ топырағынан барған тартудың орны бөлек болды. Ол кәдімгі алма болатын. Алматы апортының даңқы осы сәтте бүкіл әлемді дүр сілкіндіріп өтті. Тойға қазақ жерінен 30-дан астам адам барған еді. Бұл жайында тереңнен тебірене сөз қозғап:

– Біздің қазақтың үш жүзінен барған ақ­сақалдар патша тойына Алматының апортын алып барған. Оның әрқайсысының салмағы 1 килограмм 200 грамм – 1 килограмм 300 граммнан шыққан еді. Тойға жиналған қауым сол жерде өлшеп көріп, Алматының алмасына таңқалысады. Небәрі 300 граммның айналасындағы өздерінің «Антоновка» сияқты алмаларын ғана көріп жүрген жұрт риза болғаны соншалық: «Мұны біздің патшамыздың құрметіне «Александра» деп атайық!» дейді сол жерде. Сөйтіп, біздің Алматының апорты сол атқа ие болып шыға келді. Негізі, апорт алмалар Қырғызстанда да бар, біздің елімізде де бар, басқа жерде де болуы мүмкін, бірақ нағыз апорт, өзінің топырағын тапқан апорт – Алматының апорты, – деген еді ғалым-биолог Құнанбай Ысмағұлов.

Алматы апортының тарихы адамның басын айналдырғандай еді. Ол – араға миллиондаған жылдар салып, атамекеніне қайта оралған алма ағашының жемісі. Жер шарын шыр айналып шыққан алма ағашы, ақырында, өз топырағын қайта тапқан. Ол алмалы Алматының айналасы болатын.

Әр нәрсенің де отаны болады. Бұл орайда біздің қазақ мақтана алады, әлем ғалымдарының айтуынша, есте жоқ замандардан бері жасап келе жатқан алма ағашы басқа жерлерге о басында қазақ жерінен барған. Оның мұнда, біздің аймақта өсе бастағанына 50 миллион жыл болды. Оны ғалымдарымыздың өздері айтады.

– Қазіргі Қазақстан жерінде керемет алмалардың өсетіндігін қытайлар 1240 жылдан бастап жаза бастаған, сондай-ақ алма тұқымының осы жерден таралғанын да айтқан. Ал біздегі жабайы алмалар осыдан 50 миллион жылдай бұрын да осында өскен, жер жүзіне осы өңірден тараған. Жабайы алманы ешкім қолдап, қорғап отырмайды, ол өзі дарвинизмнің эволюциялық даму заңдылығындағыдай, өзін-өзі сақтап, табиғи сұрыпталып, дамып жетіліп, таралып отырған. Мұны біздің лабораторияда Ботаника институ­тының ғалымдары әлемдік деңгейде зерттеп, дәлелдеп берді, – деген еді сөз арасында марқұм, ҰҒА академигі, биолог-ғалым Аймақ Жанғалиев біздің ғалымдарымыздың қол жеткізген жетістіктері жайында.

Сиверс жабайы алманы жеп көрген жер

Апортқа қатысты естен шығаруға болмайтын жәйттер де бар. Ол Алматыда әлімсақтан өседі. Жалпы, Алматының тарихын жақсы білетін адам оның алмасы жайында айтпай тұра алмайды. Көне заманда Алматының «Алмалы» деп аталғаны да тегін емес. Ал оның бір кездері «Верный» деп өзгеруі патшалы Ресей зорлық-зомбылығының ғана айғағы болып қалғанын бұл күнде елдің бәрі біледі. Алматы апортының берідегі тарихы да осы тұспен тікелей байланысты. Оны сырттан келіп қоныстанушы келімсектер өздерімен бірге қайта ала келген. Алайда, бұл әңгіменің өзі жабайы алмадан бастау алады.

– Біздің жерімізде жабайы алманың 131 тұқымы бар, барлық алма түрі біздің жерден ғана тараған. Мынаған көңіл бөлу керек: Оксфорд университетінен  келген ғалымдар бізбен бірге бір жыл жұмыс істеді. Оларда, жалпы ағылшындарда алманың 2500 сорты бар деп есептеледі. Осында келіп, бізбен араласып, менің еңбектеріме қарап жұмыс істегенде өздері түсінді, барлық сол 2500 сорттың бәрі осы Жоңғар, Іле Алатауының бойынан тараған, дамып жетілген түрлер еді. Ал оны о баста бірінші тапқан Иван Сиверс 1796 жылы қыркүйекте біздің Алакөлге келіп, Тарбағатай тауының Үржар маңындағы керемет өсіп тұрған алмаларды көріп: «Мұндай алманы бұрын еш жерде кездестірген емеспін» деп жазып, дүние  жүзіне мәлім етті. Ол алманың сорты, сөйтіп, сол кісінің атымен аталып кетті.  Одан кейін Қырғыздың жабайы алмасы, сосын қызыл алма – жабайы алманың осы үш түрі белгілі болды. Ең қызығы – алма біріне бірі ұқсаған жоқ, – деп қайырды академик ағамыз әңгімесін.

Алма туралы айтқанымызда, тіл ұшында оңтүстік астанамыздағы Ботаника бағы тұрады. Өйткені, алманың әрбір жаңа сорттарының дүниеге келуіне осы ғылыми-тәжірибелік орынның ерекше қатысы бар. Жалпы, Ботаника бағында өсімдіктің 7 мың түрі өсіріледі. Оның 450-і дәрі-дәрмек жасайтын, ал 400-дейі құрып бара жатқан өсімдіктер.

– Бұрынғы кездің өзінде жоғары жақтан келген ғалымдар таңқалысып «Оу, мынаны қайдан алғансыздар, бұл тіпті бізде – Мәскеуде, Ленинградта жоқ қой» деп жататын. Шындығында, біздің Ботаника бағы үшінші-төртінші орыннан түскен жоқ еді. Мәскеу, Ленинград, Киев қалаларындағы Ботаника бақтары ғана бізден сәл ілгерілеу болатын, алайда оларда жоқ, олар қол жеткізе алмаған өсімдіктер біздің бақта жайқалып тұрды. Соның ішінде алманың әр  түрлі сорттары да бар. Сондай сирек кездесетін өсімдіктердің бірі, мысалы, спрянтус еді (тобылғы сияқты). Ол біздің Қаратауда ғана кездеседі. Бұл өсімдікке өз уақытында атақты Темірлан қатты қызығып, арнайы қолға алып Самарқандта өсірмекші болған. Ол туралы Борис Александрович Быков деген академик өзінің зерттеу еңбегінде жазған. Осындай тағы бір бағалы өсімдіктің бірі, мысалы, Тянь-Шань шыршасы, яғни өзіміз күнде көріп жүрген шырша. Бұл бізде көп болғандықтан, бағасын біле бермейміз, әйтпесе бұл Жерорта теңізінде өсетін өсімдіктерге қарағанда әлдеқайда бағалы. Оның ағашы, оның адамзатқа беріп отырған ауасы (кислород), тіпті, айта берсе көп.  Басқасын қойғанда, одан алынатын спирттің өзі бағалы болып табылады, қаланы көгалдандыру қолға алына бастаған кездері Ботаника бағы алдымен осы ағашты көп отырғызуды қолға алып еді, – деді, өз саласын жетік білетін биология ғылымының кандидаты Сабыр Тұрдиев Алматының айналасында, осындағы Ботаника бағында өсетін өсімдіктер туралы қызықты әңгімесінің арасында.

Ал алманың о басында қазақ топырағынан тарағанын біздің ғалымдарымыз дәлелдеп берген. Араға талай ғасырлар салып, бір елден екінші елге көшіп жүрген алма ағаштары Жер шарын шыр айналып шыққан. Алматының апорты деп танылған алма ағашының тарихы да солай.

– Ол бұрын Еуропада өсіп, содан Ресейге келді. Бірақ ол жерде азғантай ғана сорттары болды ол кезде. Одан 1904 жылдардың айналасында елімізге келіп жатқан келімсектердің бірі, өте ұқыпты шаруаның бірі Редько деген кісі  Алматыға ала келген. Ол ғана емес, Моисеевтер отбасы да дәл осылай өздерімен бірге алма ағаштарының көшеттерін ала келіп, Алатаудың бауырына отырғызған. Бұл жемістер кейін жақсы өнім беріп, қып-қызыл, тәп-тәтті кәдімгі Алматының апортына айналып шығады. 1913 жылы сол Романовтар әулетінің 300 жылдық торқалы тойына апаратын алмалар осылардың жемісі еді. Алматының апорты мақтаныш үшін, әрине, өте керемет жеміс. Басқа жақта дәл бұлай өспейді. Бірақ шындығын айтқанда, оны күтіп-баптаудың қиындықтары өте көп. Оның толыққанды жеміс беруі үшін белгілі бір шарттары мен тәртіптері бар. Ол біріншіден, биік таудың басында, белгілі бір өзіне тән биіктікте өскенде ғана нағыз апорт бола алады. Оның топырақты тез арада құнарсыздандырып тастайтын қасиеті тағы бар. Апортты өсіру үшін осының бәрін ойластырып отырмаса, түрі ұқсағанмен, өзі нағыз апорт болып шыға қоймайды. Шет елдердің ғалымдары апортқа емес, біздегі жабайы алманың сорттарына, соның тұқымына қатты қызығады. Өйткені, өзін-өзі жаңартып, жасартып, жетілдіріп отыратын алмалар. Ыстыққа шыдамды, суыққа төзімді, оның үстіне алманың жаңа сорттарын алуға өте қолайлы. Мысалы, Американың Канадамен екі арасындағы Невада штатының табиғаты аса қолайлы аймақ емес, суық жер. 43-45 градусқа дейін суық болатын аймақ өзі. Сол жерге біздің алмамызды апарып егіп еді, біздің алмамыз өте мықты болып шықты. Жалпы, жаңа сорттар алу үшін будандастыру мақсатында да біздің жабайы алмамыздың тұқымына қызығып жүрген ел көп, – деді өз саласына қарай көбірек ден қойған академик Аймақ Жанғалиев.

Әр нәрсенің өз уақыты болады. Шет ел ғалымдарын қазір апорт алмасы емес, жабайы алма қызықтыра бастады. Өйткені, апорттың арғы атасы – жабайы алма. Мәселен, Америка ға­лымдарының он екі жылға шарт жасасып, жабайы алма тұқымын сақтап қалу үшін 3 миллион доллар қаржы бөлуінің өзі  осының айғағы. Бұл – алма тарихы одан ары жалғаса береді деген сөз. Ал біз жабайы алманы «Сиверс» деп, апортты «Александра» деп мәз болып жүрміз…

Әнуарбек Әуелбек

Алматы ақшамы

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


    1
    Бектас Бекназаров Зеленскиймен кездесті
    21/05 11:04 0 0
    2
    314 миллиард теңге қайда кетті?
    21/05 10:57 0 28
    3
    Жағымпаздардан құтылмай, ұлт боп жарытпаймыз!
    21/05 10:56 0 30
    Өзге оқушының орнына жарысқа барған 15 жасар бала қаза тапты
    21/05 10:39 0 49
    Назарбаев пен оның қыздарына: Сіздер қашан халықтың қалауын орындайсыздар?
    21/05 10:38 0 625

    Таныстырылғандар

    Назарбаев: Сайлауға қатыссам, 100% басымдықпен жеңіске жетер едім
    Назарбаев: Сайлауға қатыссам, 100% басымдықпен жеңіске жетер едім
    Назарбаев: Сайлауға қатыссам, 100% басымдықпен жеңіске жетер едім
    Президенттік өкілеттілінің аяқталмағанын айтып, әрі қарай жұмыс істей беруге болатынында жасырмады.
    Аудио тыңдау
    16/05/2019 15:02 0 1166
    Елордадағы митинг: Сұлтанов сұраққа жауап беруді ғана біле ме? (видео)
    Елордадағы митинг: Сұлтанов сұраққа жауап беруді ғана біле ме? (видео)
    Елордадағы митинг: Сұлтанов сұраққа жауап беруді ғана біле ме? (видео)
    16 мамыр күні Нұр-Сұлтан қаласында көп балалы және жалғыз ілікті аналардың наразылығы өтті
    Аудио тыңдау
    16/05/2019 17:14 0 2930
    Атырау облысында 500-ге жуық мұғалім жетіспейді
    Атырау облысында 500-ге жуық мұғалім жетіспейді
    Атырау облысында 500-ге жуық мұғалім жетіспейді
    Атырау облысында 500-ге жуық мұғалім жетіспейді
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 13:06 0 200
    Атырау облысында мектеп директорлары мемлекеттік сатып алу рәсіміне қатыспайтын болады
    Атырау облысында мектеп директорлары мемлекеттік сатып алу рәсіміне қатыспайтын болады
    Атырау облысында мектеп директорлары мемлекеттік сатып алу рәсіміне қатыспайтын болады
    Атырау облысында мектеп директорлары мемлекеттік сатып алу рәсіміне қатыспайтын болады
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 13:45 0 349
    Маңғыстауда 2 миллиард доллар көлеміндегі жаңа инвестициялық жобалар жүзеге аспақ
    Маңғыстауда 2 миллиард доллар көлеміндегі жаңа инвестициялық жобалар жүзеге аспақ
    Маңғыстауда 2 миллиард доллар көлеміндегі жаңа инвестициялық жобалар жүзеге аспақ
    Маңғыстауда 2 миллиард доллар көлеміндегі жаңа инвестициялық жобалар жүзеге аспақ
    Аудио тыңдау
    17/05/2019 15:50 0 270
    Маңғыстау облысының әкімдігі «Астана халықаралық қаржы орталығымен» меморандумға қол қойды
    Маңғыстау облысының әкімдігі «Астана халықаралық қаржы орталығымен» меморандумға қол қойды
    Маңғыстау облысының әкімдігі «Астана халықаралық қаржы орталығымен» меморандумға қол қойды
    Маңғыстау облысының әкімдігі «Астана халықаралық қаржы орталығымен» меморандумға қол қойды
    Аудио тыңдау
    18/05/2019 16:20 0 330
    Қасым-Жомарт Тоқаев төрт елге жаңа елші тағайындады
    Қасым-Жомарт Тоқаев төрт елге жаңа елші тағайындады
    Қасым-Жомарт Тоқаев төрт елге жаңа елші тағайындады
    Бекетжан Жұмаханов Вьетнам, Камбоджа корольдігі мен Лаос халық-демократиялық республикасындағы Қазақстанның елшісі қызметінен босатылды.
    Аудио тыңдау
    19/05/2019 08:35 0 232
    Евровидение-2019: Нидерланды әншісі жеңімпаз атанып, Ресей 3 - орын алды (видео)
    Евровидение-2019: Нидерланды әншісі жеңімпаз атанып, Ресей 3 - орын алды (видео)
    Евровидение-2019: Нидерланды әншісі жеңімпаз атанып, Ресей 3 - орын алды (видео)
    Байқауға 26 елден әншілер қатысты. Евровидение өз тарихында осымен үшінші рет Израильде өтті.
    Аудио тыңдау
    19/05/2019 08:50 0 161
    Нұрлан Ноғаев: Табиғатқа келтірілген залал болмайды
    Нұрлан Ноғаев: Табиғатқа келтірілген залал болмайды
    Нұрлан Ноғаев: Табиғатқа келтірілген залал болмайды
    Бұл, көктемде уылдырық шашу үшін балықтардың өзенге өтетін негізгі арналары.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 00:09 0 143
    Нұрлан Ноғаев Атыраудағы білім беру саласы қызметкерлерін аттестациядан өткізуді тапсырды
    Нұрлан Ноғаев Атыраудағы білім беру саласы қызметкерлерін аттестациядан өткізуді тапсырды
    Нұрлан Ноғаев Атыраудағы білім беру саласы қызметкерлерін аттестациядан өткізуді тапсырды
    Нұрлан Ноғаев аймақтағы білім беру сапасының көңіл көншітпейтінін айтты.
    20/05/2019 00:14 0 68
    Атырауда дезинфекциялау жұмыстары төрт ауысымда жүзеге асырылады
    Атырауда дезинфекциялау жұмыстары төрт ауысымда жүзеге асырылады
    Атырауда дезинфекциялау жұмыстары төрт ауысымда жүзеге асырылады
    Атырауда жергілікті билік масамен күресу жұмыстарын бастады.
    20/05/2019 00:23 0 60
    Ержан Максим Валерий Меладземен дуэт орындады (видео)
    Ержан Максим Валерий Меладземен дуэт орындады (видео)
    Ержан Максим Валерий Меладземен дуэт орындады (видео)
    "Сэра" туындысы Меладзенің Нұр-Сұлтан қаласында өткен концертінде шырқалды...
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 02:28 0 304
    Қонаев туралы қызықты деректер: Ол 46 өлшемдегі аяқ киім киген
    Қонаев туралы қызықты деректер: Ол 46 өлшемдегі аяқ киім киген
    Қонаев туралы қызықты деректер: Ол 46 өлшемдегі аяқ киім киген
    "Панам да ел, данам да ел. Соған арқа сүйедім, содан үйрендім."
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 08:06 0 1747
    Атырауда мемлекеттік рәміздер алаңы мен 91 метрлік тутұғыр салынуда
    Атырауда мемлекеттік рәміздер алаңы мен 91 метрлік тутұғыр салынуда
    Атырауда мемлекеттік рәміздер алаңы мен 91 метрлік тутұғыр салынуда
    Тутұғыр мен 112 шаршы метрді құрайтын мемлекеттік рәміздер алаңы ағымдағы жылы қолданысқа беріледі.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 15:01 0 82
    Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
    Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
    Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
    Бұл туралы «БатысАльянсСтрой» ЖШС бас директоры Әділ Жұбанов мәлімдеді.
    Аудио тыңдау
    20/05/2019 15:26 0 96