22 наурыз мейрамы жайында біз білмейтін қызықты 22 дерек

22 наурыз мейрамы жайында біз білмейтін қызықты 22 дерек

Мейрам күні қар жауып тұру жақсы ырым деп саналған. Бізге жеткен қазақ аңыздарында қыздың сұлулығы наурыздың ақ қарына теңестеріледі. Түркі халықтарында жаңа жыл көктем мерекесімен бірге басталады. Яғни, 22 наурыз — Жыл басы. Осы орайда 22 Наурыз мейрамына байланысты 22 қызықты деректі сіздердің назарларыңызға ұсынамыз.

1. Наурыз мейрамы — әлемнің ең көне мерекелерінің бірі. Орта Азия халықтарында бес мың жыл бойы тойланып келеді. «Наурыз» сөзі парсы тілінен аударғанда «Жаңа күн» деген мағынаны береді.
 

2. Бұрынғы қариялар 22 наурызды «Қызылбастың наурызы» дейді екен (Қызылбас — Иран, бұрынғы Парсы елінің қазіргі атауы). «Наурыз» сөзі парсы тілінен шыққан, «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Қазақ халқы наурыз демей, Амал деген.
 

3. Наурыздың дәстүрлі тағамы — «Наурыз көже». Ол жеті түрлі азықтық заттан тұрады. Жеті деген сан аптаның жеті күнін бейнелейді, бұл санның мағынасы терең. 7 санға байланысты әдет-ғұрыптар бар. Наурыз мерекесін тойлау кезінде, ақсақалға наурыз көжеге толы жеті кесе ұсынылады. Наурыз кезінде әр адам өз үйіне 7 қонақты шақырып, өзі де 7 үйге жолығады. Өзбекстанда «Сумалақ» — наурыз көжеге ұқсас тағам дәстүрлі болып саналады. Ол да жеті азықтық заттан әзірленеді.
 

4. Наурыз мейрамы 18 ғасырға дейін Ежелгі Грекияда, Ежелгі Римде, Ұлыбританияда аталып өтіліп, 1700 жылға дейін ежелгі Русьте тойланып келген деген дерек бар. Көктем мерекесі туралы мәліметтер антикалық және орта ғасырлық жазушылардың еңбектерінде кездеседі.
 

5. Наурызды тойлау тарихы Ұлы Абай өзінің «Біраз сөзі қазақтың қайдан шыққаны туралы» жазбасында Наурыз тарихын көшпелі халықтардың «хибиғи», «хұзағи» деп аталатын көне заманына ұштастырады. Парсының «нау» сөзі әр түрлі өзгерістерге ұшырағанымен, сол мағынада көп халықтың тілінде сақталып қалған. Ол орысша нов (ай), немісше нойе, латынша нео. Осылайша «нау» сөзі үнді-еуропалық халықтар дараланудан да бұрын пайдаланылған.
 

6. Наурыз мейрамы — діни мереке емес. Бұл — қалың қыстан аман-есен шығып, күн нұрына бөленіп, жаңа жылды қарсы алу мерекесі. Наурыз мерекесінде көріскен жандар бір-бірін құшақ жая қарсы алып, игі тілектер айтады. Қазақ халқы бұл күні дүниеге келген қыз балаларға Наурыз, Наурызгүл, Наурызжан, ер балаларға Наурызбай, Наурызбек, Наурызхан деген есім берген.
 

7. 2010 жылдың 10 мамырынан бастап Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас ассамблеясының 64-қарарына сәйкес, 21 наурыз «Халықаралық Наурыз күні» болып аталып келеді. Бас Ассамблея өзінің берген түсініктемесінде «Наурызды көктем мерекесі ретінде 3000 жылдан бері Балқан түбегінде, Қара теңіз аймағында, Кавказда, Орта Азияда және Таяу Шығыста 300 миллион адам тойлап келе жатқандығын» мәлімдеді. Ал UNESCO болса, 2009 жылдың 30 қыркүйегінде Наурыз мейрамын адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізіміне кіргізді.
 

8. Наурыз — көктем мен еңбектің, достық пен бірліктің мейрамы болумен бірге, халқымыздың салт-дәстүрлерін құрметтеп, ұлттық қасиеттерімізді бойына сіңіріп, жан-жақты дамыған өнегелі, өнерлі азамат тәрбелейтін ұлттық мейрамымыз.
 

9. Ұлы ғұламалар Әбу Райхан Бируни, Омар Һайям тәрізді әлем таныған тарихи тұлғалардың еңбектеріндегі Шығыс халықтарының Наурыз мейрамын қалай тойлағаны туралы деректерге назар аударсақ, парсы тілдес халықтардың Наурызды бірнеше күн тойлаған. Яғни, олар Наурыз күндерінде мынадай салт-дәстүр, ырымдар жасаған: Әр жерде үлкен от жағып, отқа май құйған. Жаңа өнген жеті дәнге қарап болашақты болжаған. Жеті, ақ кесемен дәстүрлі ұлттық көже «сумалық» ұсынған. Ескі киімдерін тастаған. Ескірген шыны аяқты сындырған. Бір-біріне гүл сыйлаған. Үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою — «күн символын» салған. Үйлеріндегі тіреу, ағашқа гүл ілген. Жамбы ату тәрізді түрлі жарыстар өткізген. Бұл күні кәрі-жас мәз болып, бір-біріне жақсы тілектер айтқан, араздаспаған.
 

10. Наурыз мейрамына байланысты мынадай атаулар бар: Наурыз күні, Наурыз айы, Наурызнама, Наурызкөже, Наурыз тойы, Наурыз жыры, Наурыз жұмбақ, Наурыз бата, Наурыз тілек, Наурыз төл, Наурызкөк, Наурыз есім, Наурыз шешек, Наурызша, Әз, Қыдыр, Саумалық, Мұхаррам (тыйым), Самарқанның көк тасы.
 

11. Наурыз мерекесінің туу тарихы турасында талас көп. Наурыздың нақты тарихы тереңде жатыр, ол өзінің бастауын мұсылмандыққа дейінгі заманнан алады. Кейбір ғалымдар бұны зороастризм мен шаманизм кезеңіне дейінгі уақытпен байланыстырады. Кейбіреулер Парсы патшасының жорықтарымен байланыстырып жүр.
 

12. Атырау және Маңғыстау облыстарында Наурыз мерекесі 14 наурыздан басталып, «Амал» деп аталады, осы мейрамның дәстүрлі элменті — «Көрісу». Бұл күні адамдар қол алысып қауышады. Сонымен бірге, барлығы «Жаңа жыл құтты болсын!» деп амандасады.
 

13. 1926 жылдан бастап, тоталитарлық жүйенің ықпалымен наурыз мерекесін тойлауға тыйым салынды. Көп жылдар бойы ұмытылып, сынын жоғалтқан мереке 1988 жылдан бері қайта жаңғырып, Наурыз мейрамын тойлау дәстүрі өз жалғасын тапты.
 

14. Наурыз мерекесі 1991 жылы 15 наурызда Қазақ ССР Президентінің қаулысының негізінде мемлекеттік мәртебеге ие болды. Елбасы наурыз айының 22 жұлдызын «Наурыз мейрамы» деп жариялады. Ал 2009 жылдың 24 сәуірінде ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев наурыз айының 21, 22, 23 күндеріне «Наурыз мейрамы» деген мәртебе берді.
 

15. Наурыз Қазақстанда ғана тойланбайды. Жақын шетелдің елдері (Әзербайжан, Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Ресей) Наурыз мерекесін қарсы алады! Ауғанстан, Иран секілді алыс шет елдері мерекенің келуін тағатсыздана күтеді.
 

16. Бұрын Наурыз мейрамын тойлау таң атуды қарсы алудан басталды. Бұл ежелгі ғұрыптардың біріне «Бұлақ көрсең, көзің аш!» деген мәтелге байланысты болды.
 

17. Наурыздың алғашқы күндерінің бірінде қазақ халқының нанымы бойынша жердің бетінде ерекше бір гуіл жүреді. Білетін адамдар мұны жұмақтан шыққан қойлар бірінші болып сезеді, оларды баққан қойшы да байқайды дейді. Мұндай күні бүкіл табиғат, жан-жануарлар, адамдар жандана түседі. Бұл күні шаш алуға, тырнақ алуға болмайды, әйтпесе сал болып қаласың дейді. Айналадағы жан иесінің бәрі «әзден» кейін ғана ерекше күш-қуатқа ие болады. Халықта мынадай қанатты сөз бар: «әз болмай, мәз болма».
 

18. Бұл мереке Ислам дәуіріне дейін тойланып, халық арасында ерекше қолдауға ие болып келеді. Шығыс елдерінің (шәмси) күнтізбесі бойынша, наурыздың басталуы хамал (амал) айының 1 жұлдызы болып есептеледі. Хамал — Тоқты шоқжұлдызының ескі парсыша атауы. Күн мен түн теңеліп, амал кірген сәтте Тоқты шоқжұлдызы туады.
 

19. Наурыздың мағынасы — наурыз парсыша «нау» (жаңа) және «руз» (күн) Жаңа жылдың бірінші күні деген мағынаға ие. Ол күнтізбелік жылдың үшінші айы (31 тәулік), көктемнің басы. Қазақтар бұл мейрамды Әз-Наурыз мейрамы деп те атайды.
 

20. Шығыс жыл санағы бойынша, мереке ирандықтардың жаңа жылы Наврузбен жанасады. Наурыз мерекесін түркі тілдес халықтар тойлайды. Тәжік халқы бұл мерекені «Бәйшешек», «Гүлгардон» не «Гүлнавруз», татарлар «Нардуган», бирмалықтар «Су мейрамы», хорезмдіктер «Наусарджи», буряттар «Сагаан сара», армяндар «Навасарди», чуваштар «Норис ояхе» деп атаған.
 

21. Мереке күні қар жауып тұру жақсы ырым деп саналған. Бізге жеткен қазақ аңыздарында қыздың сұлулығы Наурыздың ақ қарына теңестеріледі. Бұл таңғажайып жайт емес, өйткені наурыздағы қар әдетте жұмсақ, ерекше аппақ болады.
 

22. Наурыз айы туғанда өтетін «Көрісу» бір күнмен шектелетін мереке емес, ол наурыздың 14-інен басталып, айдың соңына дейін жалғаса береді.

Дереккөз: e-history.kz

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту

Пікір қалдырушының тіркелуі міндетті. КІРУ / ТІРКЕЛУ


  • 2 жыл бұрын

    2-ші дерек нақ қазақтың жаңа жыл мерекесі, 22-сі қызылбастың мерекесі. Жаңа жыл баршаңа құтты болсын!

    • 1 жыл бұрын

      Киіз үй ең шыламды үй жазда салқын қыста жылы болып тұрады

      1
      Италияда автобус аударылды: Зардап шеккендердің арасында Қазақстан азаматтары бар
      23/05 00:04 0 148
      2
      Журналистер мен блогерлер арасында байқау жарияланды
      22/05 23:55 0 59
      3
      Білім және ғылым министрлігінің Ғылым комитетінде жаңа басшы
      22/05 18:53 0 464
      Тараздағы тартыс: Жартылай финалға кімдер шықты?
      22/05 18:35 0 260
      Әкімдер не себепті телефон тұтқасын көтермейді?
      22/05 18:19 0 253

      Таныстырылғандар

      Дау-дамай өршіп тұр: Тұрғындар қаражатты қалтаға басқан серіктестікке наразы (Видео)
      Дау-дамай өршіп тұр: Тұрғындар қаражатты қалтаға басқан серіктестікке наразы (Видео)
      Дау-дамай өршіп тұр: Тұрғындар қаражатты қалтаға басқан серіктестікке наразы (Видео)
      "Тұрғындар жиналыс жасағалы жатыр" деген хабарды естіп, төрт блоктан тұратын тұрғын үй кешеніне біз де жеттік ентелеп.
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 01:23 0 846
      Конор Макгрегор  үйсіз отбасыларға арнап 8 үй салдыртып жатыр (фото)
      Конор Макгрегор үйсіз отбасыларға арнап 8 үй салдыртып жатыр (фото)
      Конор Макгрегор үйсіз отбасыларға арнап 8 үй салдыртып жатыр (фото)
      "Мен бұл ісімді мақтан тұтамын! Ирландия жасасын!"
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 12:44 0 1620
      Байбек қаланы қоғамдық көлікпен аралап жүр
      Байбек қаланы қоғамдық көлікпен аралап жүр
      Байбек қаланы қоғамдық көлікпен аралап жүр
      Қоғамдық көліктердің бірінде баласымен бірге отырған суретін жарялаған қала басшысы Алматыдағы қоғамдық көліктердің хал-ахуалын айтып өткен.
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 15:00 0 865
      Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
      Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
      Атырауда биыл қайта жаңғыртылған Исатай - Маxамбет алаңы ашылады
      Бұл туралы «БатысАльянсСтрой» ЖШС бас директоры Әділ Жұбанов мәлімдеді.
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 15:26 0 134
      Президент ит туралы кітап жазбақ
      Президент ит туралы кітап жазбақ
      Президент ит туралы кітап жазбақ
      Бұл уақытта астана билігі қала көшелеріндегі иесіз иттерді аулап, оларды аяусыз қырып келеді.
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 15:26 0 387
      Мемлекет басшысы жемқорлықпен күрес жөнінде кеңес өткізді (видео)
      Мемлекет басшысы жемқорлықпен күрес жөнінде кеңес өткізді (видео)
      Мемлекет басшысы жемқорлықпен күрес жөнінде кеңес өткізді (видео)
      Мемлекеттік қызметкерлер жемқорлық бойынша істі болған жағдайда оның басшылары қызметінен кетуі тиіс екенін айтты
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 19:20 3 282
      "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылып жатыр (видео)
      "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылып жатыр (видео)
      "Сайлауға бойкот" деп ұрандаған нұр-сұлтандық сотқа тартылып жатыр (видео)
      полиция өкілдері күйеуі екеуінің көзіне газ балон шашып, оларға (күйеуі екеуіне) қарсы электрошок қолданғанын айтқан
      Аудио тыңдау
      20/05/2019 20:02 0 2175
      Атақты Nike кроссовкаларының шығу тарихын білесіз бе?
      Атақты Nike кроссовкаларының шығу тарихын білесіз бе?
      Атақты Nike кроссовкаларының шығу тарихын білесіз бе?
      Nike брендінің  шығу тарихы студент Фил Найт спорттық аяқ киімінің ыңғайсыздығын байқаған 1964 жылдан басталады.
      Аудио тыңдау
      21/05/2019 13:23 0 188
      "Зеленский Тоқаевтан үлгі алды" деген видео тарады
      "Зеленский Тоқаевтан үлгі алды" деген видео тарады
      "Зеленский Тоқаевтан үлгі алды" деген видео тарады
      Барлығы Украинадағыдай болғанын қалайды, бірақ Украина Қазақстандағыдай жасап жатыр
      Аудио тыңдау
      21/05/2019 14:02 0 1344
      Алматы облысында имам зина жасап, отбасылы әйелді өлімге душар етті (видео)
      Алматы облысында имам зина жасап, отбасылы әйелді өлімге душар етті (видео)
      Алматы облысында имам зина жасап, отбасылы әйелді өлімге душар етті (видео)
      Зорлық- зомбылыққа шыдай алмай, өзін құрбан еткен әйелдің артында күйеуі және үш баласы қалды.
      Аудио тыңдау
      21/05/2019 15:20 0 18556
      Алматы қаласының Қоғамдық кеңесі тұрғындарды сайлауға қатысуға шақырады
      Алматы қаласының Қоғамдық кеңесі тұрғындарды сайлауға қатысуға шақырады
      Алматы қаласының Қоғамдық кеңесі тұрғындарды сайлауға қатысуға шақырады
      Алматы қаласының Қоғамдық кеңесі тұрғындарды сайлауға қатысуға шақырады
      Аудио тыңдау
      21/05/2019 16:24 0 239
      51 адамды жер жастандырған жауызға қарсы айыптау ісі басталды
      51 адамды жер жастандырған жауызға қарсы айыптау ісі басталды
      51 адамды жер жастандырған жауызға қарсы айыптау ісі басталды
      Жаңа Зеландияда мешітте адамдарды атқан ер адам қарсы айыптау ісі басталды
      Аудио тыңдау
      21/05/2019 16:50 0 1092
      Халықтың Жәкішевті "жоқтағанына" 10 жыл болды
      Халықтың Жәкішевті "жоқтағанына" 10 жыл болды
      Халықтың Жәкішевті "жоқтағанына" 10 жыл болды
      Көпшілік президент сайлауынан кейін Жәкішовтің бостандыққа шығатынынан үмітті.
      Аудио тыңдау
      22/05/2019 03:23 1 1196
      Трамп ерекше табынушысымен кездесті
      Трамп ерекше табынушысымен кездесті
      Трамп ерекше табынушысымен кездесті
      Трамптың табынушысы үстіне қабырғаға ұқсас костюм киініп, президентті қолдауға келген
      Аудио тыңдау
      22/05/2019 03:58 0 292
      Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
      Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
      Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
      Атырауда жаңа кәріз-тазарту кешенінің құрылысы тыңғылықты жүргізілуде
      22/05/2019 16:47 0 99