23Қараша

Оспан батырға жасалған қастандықтар

Оспан батырға жасалған қастандықтар

Алланың адал құлдарына деген мүнафихтердің жаласы мен жаулығы ежелден бар.

Тірліктің қиын сынағындағы Оспан батыр да осындай от пен судың ортасында қан кешті. Және де өз ақиқатын өліммен дәлелдеп жауының алдында еңкеймеген күйі кеудесін оққа төседі. Тіпті өлер шағында басқаларға көлеңке боларлық күпір мен ғайбатқа бармастан бар кінәні өзі көтерді.

Кейінгілерге жұмбақ күйінде қалған Әлихан төренің Оспанға жазған бір хаты бар. Онда «Қорқыт өлімнен қанша қашсада құтылмаған, қайда барса да Қорқыттың көрі болған» деген екен делінеді. Біраз шіркіндер бұл хаттың мәнін: «бұл дегендік Қытаймен күресіп жеңіске жетпейсің, бәрі бір олардың тіс-тырнағынан құтыла алмай өлім құшасың. Сондықтан ертерек берілгенің жөн!» деген сөз деп тұспалдайды.

Шын мәнінде, Кеңес одағы 1944-жылы 12-сәуірде өзі құрған Шығыс түркістан республикасын құлату шешімін қабылдаған. 1945-жылғы 11-ақпандағы Ялта (Киремил түбегі) бас қосуынан кейін, Әлихан өз жетекшілігіндегі жас мемлекетті қорғап қалуға кірісті. Осы барыста кезектен тыс құрылтай шақырып, Оспан мен Қалибекті одаққа тартты. Оспан өз өкілі Ләтіп Мұстапаұлын, Қалибек өкілі Қамза Шөмшібайұлын құрылтайға жіберді. Әлихан мен Ләтіп ұзақ сөйлесті. Аталған хат осы жолы Ләтіп арқылы Оспанға жолданды. Оның шын мәнісі: «қызыл өкімет жер дүниені жалмап келеді, Кеңестік қызылдың итпегімен Қытайда сол жолға бейімделді. Оған төтеп беру өте қиын. Сол үшін берілсеңде, берілмесеңде алдыңда өлім күтіп тұр. Олай болса қара тұяқтан хал кеткенше күресіп өлгеніміз дұрыс қой!» деген емеурін еді.

Ол кезде Кеңес одағының елшілігі Үрімжі қаласында болатын. Оның Іле, Алтай, Тарбағатайда бөлімше консулдары бар еді. Құлжа қаласындағы консулдық Әлиханның қыбыр-жыбырын күнде бағып отырды.

Оның үстіне Мәскеуден Сталиндік тәлім алған Ахметжан Қасыми Үрімжідегі Гоминдаң үкіметімен келісім жасауға жіберілгеннен кейін кеңестік «сенарийді» бұза алмай, Гоминдаң өкілі Жаң Жыжұңға бүйрек бұрды. Әлихан қат-қабат қамауға қалғандай жанталасып жатқанда кеңестік қақпан оны өз уысына оңай түсірді. «1946 жылдың 17 маусым күні Құлжадағы Кеңес консулы Әлихан төреге телефон соғып: Қорғас шекарасында Өзбекстанның сол кездегі бірінші секратары Осман Юсұпов күтіп тұр. Сізбен ақылдасатын маңызды мәселелері бар көрінеді. Тез барыңыз, – дейді» («Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы» 10 том, 253 бет. Әлімғазы Дәулетхан «Шығыс Түркістан жұмқұриеті және Әлихан төре» мақаласы. «Астана полиграфия» АҚ, Астана 2008). Сөйтіп, Әлихан төрені Жаркент қаласында екі күн ұстап тұрған соң, Алматы арқылы Ташкент қаласына ұшақпен әкетті.

Шығыс Түркістан Республикасы таратылғаннан кейінгі ендігі үлкен жау – Оспан батыр болды.

Әлиханның жасырын қолға алынып, Кеңес Одағына әкетілуімен бірге қалыптасқан Оспанға қарсылық идея бір мезет Ахметжан Қасыми, Әбдікерім Аббасов, Дәлелхан Сүгірбаевты өкіл еткен қызылшыл топтың күресін ықпалды орынға көтергендей көрінді.

Оспан батырдың көзін құрту мақсатында ұйымдастырылған кеңестік қастандықтар Моңғолия арқылы және де Шығыс түркістанның орынын басқан қуыршақ үкімет «Үш аймақ» арқылы іске аса бастады.

Бұл туралы Қожай Доқасұлы «Офицсердің қойын дәптерінен» деген кітабының 120-121-бетінде «1946-жылғы 4-айдың 15-күндері Дәлелхан Сүгірбаевтің бұйрығы бойынша Қобық атты полкінің бір баталион әскерінің көмегінде Оспан қолын құрту соғысын жүргізгендігін» жазды. Аталған еңбекте Қ.Доқасұлы Дәлелхан Сүгірбаевтің бұйрығы арқылы Ертістің Дөрбілжін аталатын керішті жотасының бауырындағы бейуаз халықтың да көп қырғынға ұшырағанын айтады.

Хасан Оралтай өзінің «Елім-айлап өткен өмір» кітабының 46-47-беттерінде «Оспан батырға Моңғолия арқылы Тескенбай, Сағадай, Марқаба, Тотан Хамит ұлы, Тандырбат сынды бас кесерлерді бірінен соң бірін көзін құртуға жібергенін жазған.

Осындай қастандықтар жайында жазылған тарихи деректер мен қариалардың айтуына жүгінсек, Оспан әсте Дәлелхан қолына, немесе ол арқа сүйеген бұрынғы Шығыс Түркістан Республикасы армиясына (қазіргі «Үш аймаққа) тікелей тисіп көрмеген, тек өзін құртқалы келген армияға қорғану мақсатында қарумен жауап беріп отырған. Керісінеше, Оспанды жау көрсету мақсатында қарсы жағы Оспанды «жауыз», «банды», «қауіпті адам» ретінде көрсетуге тырысты.

 Осындай ұпай түгендескен тұста кеңестіктер мен Оспанға қарсы өзге де топтар жасырын түрде керейше киінген жасақтар дайындап: «Біз Оспан адамымыз» деп беюаз ауылдарды да тонап шауып, әдейі арандатушылықтар тудырған.

Бұл ғана емес Дәлелхан және оның төңірегіндегілер қазақтар арасында іріткі салып, кейбір елбасыларын Оспанға қарсы қоюға жанын салды. Нәтижесінде, оспан төңірегінде жүрген Уатхан, Қалман, Нәзір тәйжі сынды беделді кісілер Дәлелханның тіліне еріп, Оспанға қарсы іс-әрекеттерге қатысып, онысы әшкереленіп қалды. Тек қана Дәлелханнның тапсырмасымен Оспанды өлтіруге ниетттенген «Ислам» лақамды адамның болғаны да айтылады.

Оспанның қасынды Кеңес одағынан қашып келген Алаш зиялыларының ұрпақтары, қуғындау-тұтқындаудан қашқан ұлт зиялылары, тіпті моңғол, орыс ұлты өкілдеріне дейін болды. Оспан солар арқылы бүкіл халықара жағдайын барлай келіп, кеңестіктердің қылмысын толығынан танып-жетті.

Бір жағынан Моңғолияның, бір жағынан ішкі ағайынның, енді бір жағынын Кеңес Одағының қысымына ұшыраған Оспанның Гоминдаңшылармен одақтасуды талдауы осы кез. Әрі өз талдауын: «Кезінде ортақ мүдде үшін бір-біріне жау болған қара қытай мен қызыл қытай бірлесіп, жапонға қарсы тұрды. Кеңес Одағы да Америкамен бірлесті. Мен уақыт талабы бойынша Гоминдаң шылармен бірігу арқылы АҚШ сияқты сырт елдермен байланысқа шықсам не болыпты?! Бұл менің Кеңес қызылы мен Қытай қызылан сақтануымның бірден-бір жолы! Халқымның мүддесі үшін сайтанмен де дос болуға бармын», – деп түсіндірді.

Бүгінгі шындықтың Оспан жағында екенін ескерсек, Кеңес қуыршағына айналған Шығыс Түркістан үкіметіне қарсы шыққандығын да әбден түсіне аламыз. Кейіннен  Кеңестіктер Шығыс Түркістаннан бет бұрған тұста тәлкекке түскен түркілер тағдырына ашынған Оспан Әлиханның идеясын қуаттай отырып, Шығыс Түркістанды қорғауға жанын салды. Бірақ кеш болды. Досынан жауы көбейді.

1949 жылы қызы үкіметтің қуыршағына айналған бір топ адам ұщақпен бірге күлге айналды.

Оспанның ендігі жауы қызыл қытайларға айналды. Қазақты қазаққа салу сынды ойын тағы да жалғасты.

Жаңадан келген қызылдар Оспанға қарата бірі өз жағына тартуға тырысса, екінші жақтан алдамалай тұру саясатын қолданды. Оны тарпа салуға әркеттенген жоқ.

Шын мәнінде қызылдар мен Оспанның бірігіп кетуі Кеңес Одағын қуаттайтын топтар мен бұрынғы «Шығыс Түркістан республикасының» орнын иелеп отырған «үш аймақшылдарды» қатты алаңдатты. Кеңес Одағының жол-жорық көрсетуіне және оның идеясындағы саяси-әскери топтарға өлердей қарсы болған Оспан батырдың қызылдардың сеніміне бөленуі «жалған төңкерісшілдердің» бет-пердесін айпарадай ашып қана қоймай, олардың жау санаған адамын тарих сахнасына қайта көтеріп шығатын болды. Сыртта АҚШ және Кеңес Одағы өз ұпайларын түгендейтін күштерге қолдау көрсетуге жанталасса, іштегі ымыраға келмес алауыз топтар да бас пайдасын ойлап, бақай қулықпен арпалысқа түсті. Сөйтіп ендігі жерде бағынышты болған Шынжаңдағы жергілікті топтар ішінде қызылдарға кім бұрын жақсы көрініп қалар екен деген қызғаныш пен бақталастық қатарынан өмір сүрген тайталасқан жағдай қалыптасты. Олардың ішінде жақсы көріну ниетіндегі жағатсығандар мен жаулық пиғыл танытып үрке қараушылар да бар еді.

Ерлікпен басталып, өрлікпен жалғасқан ұлт-азаттық қозғалысын «бүлікке» балаған «Үш аймақ» Оспанға бұдан бұрын да шошына қарайтын еді. Бұл туралы «Шыңжаңның үш аймақ төңкерісі тарихы» («Ұлттар» баспасы, 2000 жыл.) атты кітаптың 340-бетінде: «Оспан, Қалибек, Жаужап (моңғол) бүлігі арт-артынан туылғандықтан, үш аймақтың жағдайы күннен-күнге ушығып, мүшкіл халге кіріптар болды. Ұлттық армия әскери күшінің жеткіліксіздігі тұтас үш аймақ үкіметіне ауыр қатер төндірді», – деп жазады.

1949 жылы 14 тамызда Қытай комунистік партиясы өз өкілі Дың Личұнды Мәскеудегі сапарынан Алматы арқылы Құлжаға жіберді. Ол «Үш аймақтағы» қызыл қытайшыл топпен тығыз қарым-қатынаста болып, аз ғана уақыт ішінде Шынжаң жағдайы жөнінде Қытай комунистік партиясы орталығына 85 телеграма жолдаған екен. Демек, дәл осы кезде Кеңес Одағы мен Қытай қызыл партиясының мүлде құпия, ішкі ымыраға келе отырып, «Шынжаң мәселесін» біржола шешкенін анық аңғаруға болады. Осы жылы 27 тамызда «Үш аймақ» басшыларының Кеңес Одағының ұшағына отырып, Иркутси қаласынан өтіп, Байкал көлі маңына барғанда өртеніп күлге айналуы соның бір мысалы. Әрі Оқиғадан 3-4 күн өте сала, яғни 2 қыркүйек күні Үрімжідегі Кеңес елшісінің орынбасары шұғыл түрде Құлжаға барып, Дың Личұнды Үрімжіге аттанып, Бұрхан Шаһидимен бірлікте жұмыс атқаруға шақырып, көндіреді. Демек бұл «үш аймақшылардың» Ахметжан, Ысқақбек, Аббасов, Дәлелхан секілді «көне» басшыларының көзі құртылғаннан кейінгі іш пен сырттың сәйкесе отырып, Шынжаң мәселесін дереу қолға ала бастаған алғашқы әрекеті еді. (Бұл туралы мәліметтерді «Шыңжаңның үш аймақ төңкерісі тарихы» атты кітаптың 419-420 беттерінен табасыз). Ал, ұшақтан құлағандардың өлімі Шынжаң мәселесі бір жағына шыққанша, жасырын ұсталып, қазанның ішінде ғана жұртқа жария болды. Олардың «сүйегі» аталған танығысыз мүрделер 1950 жылдың 15 наурызында ғана Құлжаға жеткізілді. Ендігі жерде  Кеңестіктердің Кеңес ін бұзбайтын, қытай билігіне басы байлаулы «қып-қызыл», жаңа «үш аймақшылар» тарих сахнасына көтерілді. Сөйтіп, қыркүйектің басында «Үш аймақ» жақ Қытай комунистік партиясы орталық комитетінің жол-жорық көрсетуіне негізделіп, Шынжаң мәселесін шешудің көп түрлі жолдарын қарастырып, ҚКП-на жауап хат жазды. Аталған хаттың 6 тармағында: «...Жәнімхан, Қадуан, Оспан, Қалибек т.б көп саяси және әскери қылмыстыларды жазалап, мал-мүлкіне дейін мүсәдралауды» сұрады. («Жұңго Шынжаңның тарихы және қазіргі жағдайы», «Шынжаң» халық баспасы, 2006 ж.Үрімжі 313-314 беттер).

1949 жылы 26 тамызда халық азаттық армиясы Ланжуды басып алды.

Ендігі жерде оларды татуластыруға талпынушылардан гөрі ажыратуға, ара жігін ашуға ұмтылғандар көп болды. «Үш аймақшылардың» бар ниеті Оспанның көзін құрту еді.

Бір қызығы оларды қызылдардан көрі «Шарқи» аталған «үш аймақшылардың» өкшелей қууы көбірек болған көрінеді. Бұл жайында Нұрғожай батыр аталған еңбегінің 165-166 беттерінде бірінші рет: «Біз Сарқамыста отырғанбыз. Үш аймақ атын жамылып, орыс армиясы келіп басты. Олармен аяусыз соғысып, көп адамын қырып тастадық. Қалған әскерлері жеңіліп, Нориға шегініп кетті» десе, енді бірде «Оспан, Жәнімхандар Тақырбастау, Сарбастауға барып орналасты. Бір жұмадан кейін орыстардың жалған Шарқи Түркістан атындағы әскерлері келіп басты», – дегенді айтады. Демек Оспандардың әлі де болса қызылдармен тіл біріктіруінің мүмкіндігінен алаңдаған Кеңес Одағы өз армиясын кіргізіп, «үш аймақшылармен» сәйкесе отырып, қызылдардан бұрын қармануды ойлаған сияқты. Тіпті ол көмекті «үш аймақшылардың» әдейі сұрап алуы да немесе қызылдырдың түртіп салып, білсе де білмеске салып тасада тұруы да әбден мүмкін еді.

Осылайша, онсыз да өрісі отқа оранған Оспанның барар жер басар тауы қалмады, тығырыққа тірелді.

Оспанның шетелге қашу, құтылып кету ойы болған жоқ.

 Гансуде отырғанда шетке кететіндер Гас, Темірлік өңірінде отырған елді бетке алып, Тәйжінұр тарапқа, Оспандар Алтайға беталуды мақсат етіп Хайзыға қарай көшеді. Хайзыдан ары Құмыл, Баркөл, Бәйтік, Қаптық арқылы Алтайдың ұлы тауларының кең қойнауына ілініп кетіп, күресті жалғастыруды армандайды. Мүмкін болса коммунизимге жау болып отырған АҚШ, Жапония, Германия елдерінен көмек алсам дегенді де ойлайды.

Бұл Оспанның ешқандай әрі-сәрі болмастан, өз тағдырының шешімін шығарып, соңғы байламға келген кезі еді.

Ер айтқанында тұрды. Тек қана күресіп өлуді қалады. Жастығын ала жатты. Қолды болғаннан кейінгі көп «жарылқауды» да қаламады.

Бүгіндері көзі тірі, Оспанды тергеуга қатысқан, Алматыда тұратын Қалдыбай Қанафин атамыз Оспан туралы өткен күндерді еске алғанда осы жолдардың авторына: «ол шындығында түрікшіл ислам елін құруды армандаған нағыз батыр, ержүрек, бөлекше жаралған жан еді» деп еске алады.

Оспан батыр Сіләмұлы 1951 жылы ақпанның 19 күні қытай қызылдары жағынан қолды болып, 29 сәуірде, дәл бүгінгі күні Үрімжі қаласында пәниден бақиға аттанды. Қастандықтардың құрбандығынан құтыла алмай ерлікпен Шаһит болды.

Жатқан жерің жаннат, топырағың торқа болсын!

 Untitled

Жәди Шәкенұлы, жазушы

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту


1
ШҚМУ ғалымдары Шығыс Қазақстан географиясының оқулығын шығарды
23/11 16:50 0 1221
2
Суреттен не көрдіңіз? Өзіңіз туралы қызықты мәліметті біліңіз
23/11 16:09 0 72
3
Украина депутаты Саакашвилиді тікелей эфирде соққыға жықпақ болды (видео)
23/11 16:07 0 239
Мьянма билігі өз қылмысын жасыру үшін Еуро Одақтың ұсынысынан бас тартты
23/11 16:01 0 127
Сағынтаев зейнетақы қорын жеке компаниялар басшылығына беру мерзімін атады
23/11 15:33 0 93

Таныстырылғандар

Қазақтың Димашы кәсіпқой бокстағы 13-ші жеңісіне қол жеткізді
Қазақтың Димашы кәсіпқой бокстағы 13-ші жеңісіне қол жеткізді
Қазақтың Димашы кәсіпқой бокстағы 13-ші жеңісіне қол жеткізді
Қазақстандық боксшы Димаш Ниязов (12-0-3, 5 КО) Юниондейлдегі Дэниэл Джейкобс (32-2, 29 КО) - Луис Ариас (18-0, 9 КО) бокс кешінде өнер көрсетті.
12/11/2017 12:01 0 1201
Бірқатар ломбардтарға шабуыл жасаған күдіктілердің құпиясы ашылды (видео)
Бірқатар ломбардтарға шабуыл жасаған күдіктілердің құпиясы ашылды (видео)
Бірқатар ломбардтарға шабуыл жасаған күдіктілердің құпиясы ашылды (видео)
Бірнеше ломбардтқа шабуыл жасады деген күдікпен ұсталған 20 жастағы екі жігіттің бірі алматылық тұрғын болса, бірі Алматы облысының Қарасай аймағынан
13/11/2017 19:23 0 1255
Араға ширек ғасыр салып Павлодар-Баянауыл бағытында ұшақ ұшатын болды
Араға ширек ғасыр салып Павлодар-Баянауыл бағытында ұшақ ұшатын болды
Араға ширек ғасыр салып Павлодар-Баянауыл бағытында ұшақ ұшатын болды
Рейске жергілікті әуе бағыттарында ұшу орындауда тәжірибесі бар Жезқазған Эйр компаниясы қызмет көрсеткен
14/11/2017 15:27 1 1205
Ақтауда ұландық жауынгерлер қарумен жүрген  бұзақыны қолға түсірді
Ақтауда ұландық жауынгерлер қарумен жүрген бұзақыны қолға түсірді
Ақтауда ұландық жауынгерлер қарумен жүрген бұзақыны қолға түсірді
Шағын ауданды тінту барысында жасөспірім сыраханалардың бірінен ұсталып, мәселенің анық-қанығын анықтау үшін қалалық ішкі істер басқармасына жеткізілген.
18/11/2017 13:03 0 1560
Қытай астанасында болған өрттің кесірінен 19 адам мерт болды
Қытай астанасында болған өрттің кесірінен 19 адам мерт болды
Қытай астанасында болған өрттің кесірінен 19 адам мерт болды
Бейжіңнің оңтүстігінде болған өрттің салдарынан 19 адам мерт болып, 8 адам зардап шекті
19/11/2017 11:09 0 422
Есет Қуановты  марапаттау кезінде келеңсіз жағдай орын алды (видео)
Есет Қуановты марапаттау кезінде келеңсіз жағдай орын алды (видео)
Есет Қуановты марапаттау кезінде келеңсіз жағдай орын алды (видео)
Сочи қаласында самбодан өткен әлем чемпоинатында Қазақстан Республикасының бұрыңғы гимні орындалды.
20/11/2017 12:34 2 2804
Атамбаев: Алты жыл атқарған президенттік  қызметім ұзақ және ауыр болды
Атамбаев: Алты жыл атқарған президенттік қызметім ұзақ және ауыр болды
Атамбаев: Алты жыл атқарған президенттік қызметім ұзақ және ауыр болды
Атамбаев демалғысы келетінін де айтты.
20/11/2017 13:26 7 596
Өскеменде  жылу тапшылығы  артып келеді
Өскеменде жылу тапшылығы артып келеді
Өскеменде жылу тапшылығы артып келеді
Қалада соңғы 10 жылда өндіріс пен тұрғын-үй құрылысы қарқынды жүргендіктен жылыту орталықтарының қуаты толық жетпей жатыр.
21/11/2017 09:02 0 1482
Бір-ақ түнде керемет істелген бе?!
Бір-ақ түнде керемет істелген бе?!
Бір-ақ түнде керемет істелген бе?!
Қыс ақ болмай, егерде қара болса?!
21/11/2017 16:43 0 412
КХДР армиясындағы әйелдердің жантүршігерлік тағдыры
КХДР армиясындағы әйелдердің жантүршігерлік тағдыры
КХДР армиясындағы әйелдердің жантүршігерлік тағдыры
КХДР армиясындағы әйелдер: Зорлық, аштық және лас үйлер
22/11/2017 14:20 0 7898
Германияда Рождествоға қарсы теракт жоспарлағандар құрықталды
Германияда Рождествоға қарсы теракт жоспарлағандар құрықталды
Германияда Рождествоға қарсы теракт жоспарлағандар құрықталды
Германияның 4 қаласында 500 полицей қызметкерлері арнайы рейд жүргізді.
22/11/2017 19:18 0 142
ҚР БҒМ Балалар құқығын қорғау комитетінің төрағасы тағайындалды
ҚР БҒМ Балалар құқығын қорғау комитетінің төрағасы тағайындалды
ҚР БҒМ Балалар құқығын қорғау комитетінің төрағасы тағайындалды
Нұрбек Оршыбеков 1979 жылы Өзбекстанда Шыршық қаласында  дүниеге келген.
22/11/2017 19:56 0 215
Атамбаев: Назарбаев мені кешірмейтінін білмеді деп ойламаңыздар (видео)
Атамбаев: Назарбаев мені кешірмейтінін білмеді деп ойламаңыздар (видео)
Атамбаев: Назарбаев мені кешірмейтінін білмеді деп ойламаңыздар (видео)
Өз мәлімдемесінде АҚШ әскери базасына қатысты айта кетіп, Назарбаев пен Кәрімовке қатысты орнайтын жағдайларды алдын-ала білгендігін жеткізді.
23/11/2017 12:12 0 1451
ШҚО ардагерлік ұйымдары қазақ тілінің латын таңбасына ауысуын қолдайды
ШҚО ардагерлік ұйымдары қазақ тілінің латын таңбасына ауысуын қолдайды
ШҚО ардагерлік ұйымдары қазақ тілінің латын таңбасына ауысуын қолдайды
«Латын таңбасына көшу — заман талабы, өйткені латын таңбасы ыңғйлы болып табылады, қазақ тілінің фонетикалық жүйесін нақтырақ бере алады».
23/11/2017 12:39 39 793
Суреттен не көрдіңіз? Өзіңіз туралы қызықты мәліметті біліңіз
Суреттен не көрдіңіз? Өзіңіз туралы қызықты мәліметті біліңіз
Суреттен не көрдіңіз? Өзіңіз туралы қызықты мәліметті біліңіз
Желі бетінде жақында ғана тараған бұл тесттік жұмыстар аз ғана уақытта үлкен баға алып үлгерген.
23/11/2017 16:09 0 72