21Қаңтар

Алаш Орданың 100 жылдығына арналған ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

Алаш Орданың 100 жылдығына арналған ғылыми-тәжірибелік конференция өтті

Алматы қаласы Ғылым ордасында «Алаш Орда және ұлт-азаттық идеясы» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция болып өтті, деп жазады Qamshy.kz ақпарат агенттігі. Айта кетер болсақ, аталмыш шараны Алматы қаласы әкімдігінің Мәдениет басқармасы ұйымдастырған болатын.

1917 жылы ақпанда монархиялық биліктің құлауы бұрынғы Ресей империясының территориясында және оның ұлттық аймақтарында демократиялық қайта құрулардың басталуына негіз берді. Отарлық жағдайда күн кешкен қазақ халқының мүддесін қорғап келген ұлт зиялылары жер-жерде құрылып жатқан Уақытша үкіметтің органдарын ұйымдастыруға атсалысып, оларға жетекшілік ете бастады. Ресейдің саяси орталығындағы орнаған қос билік ұлттық аймақтарда, соның ішінде Қазақстанда көп өкіметтілікке алып келді. Халық арасында кең танымал «Қазақ» газетінің төңірегінде топтасқан зиялы қауым өкілдері өзін өзі басқару мен билеу ұрандарын іс жүзіне асыруда Уақытша үкіметке сенім білдіріп, оған үміт артты.  

1917 жылы көктем-жаз айларында өткен облыстық съездер қазақ қоғамының бірігуіне септігін тигізді. Орынборда, Ақмолада, Оралда, Омбы мен Верныйда өткен съездерді болашақта Алаш қозғалысының негізін құраған қазақ қайраткерлері ұйымдастырды. Барлық облыстық қазақ съездері «бүкіл қазақ халқын біріктіру және оның мұң-маұқтажын біліп-тану» үшін жалпы қазаққа ортақ съезд шақыру қажет деп тапты.

Алаш қозғалысының қалыптасу тарихында маңызды орын алған, оның құрылуына түрткі болған І Жалпықазақ съезі 21-28 шілде аралығында Орынборда өтті. Оған 7 қазақ облысынан делегаттар қатысып, съезге төрағалықты Халел Досмұхамедов жүргізді. Осы жиында көптеген өзекті мәселелермен бірге қазақ халқының мүддесін қорғайтын «жеке қазақ саяси партиясын» құру туралы шешім қабылданып, оның бағдарламасын құрастыру міндеті Жаханша Досмұхамедов пен Мұстафа Шоқай бастаған жұмысшы тобына жүктелді.

1917 жылы 5 қазанда «Қазақ» газеті І Жалпықазақ съезінің шешімін қабылдаған және жеке қазақ партиясына қолдау білдірген барлық кандидаттарға Құрылтай жиналысына әлі құрылып үлгермеген «Алаш» партиясының тізімі бойынша сайлауға түсу туралы үндеу тастады.

Күз айларында қазақ облыстарында өткен съездерде «Алаш» партиясының тізіміндегі қайраткерлер Құрылтай жиналысына сайланды. Сайлау науқаны өткен соң, шұғыл түрде Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтардың жетекшілігімен «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы әзірленіп, 21 қарашада «Қазақ» газетінде жарияланды. Онда қысқа әрі нұсқа формада «Алаш» партиясының қайраткерлері қазақ қоғамындағы ең басты әрі маңызды мәселелері бойынша өз позициясы мен көзқарасын білдірдіп, Ресей құрамындағы қазақ автономиясын құру қажеттігін көтерді.

Әлихан Бөкейхановтың саяси беделіне сеніп, оған қолдау білдірген Алаш қайраткерлері партияның Омбыда, Семейде, Торғайда облыстық комитеттерін құрып, саяси өмірге араласады.

1917 жылы 5-13 желтоқсан аралығында өткен ІІ Жалпықазақ съезінде қазақтар қоныстанған облыстардың есебінен территориалды-ұлттық автономияны құру туралы қаулы қабылданғанымен, оны жариялау мәселесінде съезд делегаттары арасында қызу пікірталастар орын алды. Алаш партиясының органы болған «Қазақ» газеті кейін мойындағандай, автономияны бірден жариялауға сол уақыттағы Қазақстандағы және оның көрші аймақтарындағы күрделі саяси жағдай кері ықпал етті. Автономия жарияланбағанына қарамастан, съезде Алаш-Орда жалпықазақ уақытша халық кеңесі құрылып, оның төрағалығына Әлихан Бөкейханов сайланды.

1918 жылдың көктем айларында Алаш қайраткерлері қазақ автономиясын большевиктер тарапынан мойындатуға қол жеткізуге тырысты. Кеңестер басшылығы мен Алаш басшылары арасында өткен келіссөздердің қорытындысында екі жақ бірін-бірі мойындаған жағдайда автономия жариялау мүмкіндігі қарастырылды. Бұл уақытта Семейде Алаш-Орда үкіметінің мүшелері және советтер арасындағы қарым-қатынастардың шиеленісуі және жергілікті жерде совет өкіметінің құлауы бұл келіссөздерді толығымен жоққа шығарды. Осы кезден бастап, Алаш автономиялық қозғалысының қайраткерлері анти-советтік позицияға шығып, ақ қозғалыстың генералдарына қолдау көрсетті. Бірақ, уақыт көрсеткендей панресейлік позицияны ұстанып, «тұтас әрі бөлінбес Ресейді» қайта қалпына келтіруге тырысқан Омбыдағы Сібір үкіметі де, Самарадағы Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы мүшелерінің Комитеті де Алаш қайраткерлері ұсынған шарттардың негізіндегі автономияны мойындаудан үзілді-кесілді түрде бас тартты. 1918 жылы қарашада болған төңкеріс, Құрылтай жиналысының таратылуы және Колчактың басшылығындағы Уақытша Бүкілресейлік үкіметтің құрылуы Алаш қайраткерлерінің автономияға қатысты соңғы үміттерін үзген еді. Тиісті дәрежеде қажетті материалдық, әскери, қаржылық ресурстарға, мықты одақтасқа, саяси күресте ысылып-шыңдалған қайраткерлерден құралған аппаратқа ие болмаған Алаш-Орда толық тәуелсіздікке жете алмайтыны түсінікті еді...

Қалай болғанда да, Алаш Орда 20 ғасыр басындағы қазақ зиялыларының елді еркіндікке жеткізу, қазақ халқына бостандық әперу жолындағы ерен еңбек, ауыр күрес нәтижесінде дүниеге келген, ұлт болып тұтасу идеясын көтерген әлеуметтік-саяси ірі қозғалыс болды.

Большевиктер билігі күшейген тұстан бастап, Алаш Орда үкіметін құрған ұлт зиялылары түгелге жуық «қызылдар қырғынының» құрбаны болды...

Алаш Ардагерлері аңсаған азат күнге, еркін заманға қазақ елі 70 жылдан кейін, советтер одағы күйреген соң ғана жетті.  

«Қамшы» сілтейді

Пікір айту


  • 3 ай бұрын

    жағымпаздар қайда, астананы Қазақтың Алаш Ордасы деп өзгерту керек деп неге айтпайды,

  • 3 ай бұрын

    راس ايتاسىڭ استانانى الاش ورداسى دەپ وزگەرتىۋ كەرەك

1
Натали Портман: 13 жасымда денемді бүркеп жүру керектігін ұқтым
21/01 10:06 0 264
2
21-қаңтарға арналған ауа райы болжамы
21/01 09:19 0 496
3
Алматыдан 311 км шақырым қашықтықта жер сілкінді тіркелді
21/01 09:09 0 1035
Асхат Еркімбай: Медиа соңғы технологиялық өзгерістерге тез бейімделуі тиіс
20/01 19:32 1 1043
Мирзияевтің мысалдары қазаққа сабақ бола ма?
20/01 19:15 12 2694

Таныстырылғандар

Назарбаев әуежайы ауа райына байланысты жұмысын уақытша тоқтатты
Назарбаев әуежайы ауа райына байланысты жұмысын уақытша тоқтатты
Назарбаев әуежайы ауа райына байланысты жұмысын уақытша тоқтатты
Қазіргі уақытта желдің бағыты – 220 градус, ал жылдамдығы 23 м/с-қа жетті
11/01/2018 10:29 0 1682
Байқоңыр мен Бәйтеректің арқасында шотландиялық 50 фунт ұтып алды (видео)
Байқоңыр мен Бәйтеректің арқасында шотландиялық 50 фунт ұтып алды (видео)
Байқоңыр мен Бәйтеректің арқасында шотландиялық 50 фунт ұтып алды (видео)
Британияда 50 фунтқа 50 бөлке нан сатып алуға болады
11/01/2018 11:26 0 2323
КХДР азаматтары өз  отандарынан Оңтүстік Кореяға қашпайтын болды
КХДР азаматтары өз отандарынан Оңтүстік Кореяға қашпайтын болды
КХДР азаматтары өз отандарынан Оңтүстік Кореяға қашпайтын болды
Соңғы 15 жылда Солтүстік Кореядан оңтүстікке қашқандардың саны 31 мыңға жеткен
11/01/2018 17:52 0 3217
Боранда жоғалып кеткен ауыл мұғалімінің мәйіті табылды
Боранда жоғалып кеткен ауыл мұғалімінің мәйіті табылды
Боранда жоғалып кеткен ауыл мұғалімінің мәйіті табылды
Бейсенбіде аталған ауданда қатты жел тұрып, боран соққан еді
12/01/2018 18:06 0 5477
«Қамқоршылар»  қайда қалды сол кезде?
«Қамқоршылар»  қайда қалды сол кезде?
«Қамқоршылар»  қайда қалды сол кезде?
Өз басым Ерлан Біләлді сонау бір жылдары теледидарда жүргізуші болып жүрген кезінен сырттай ғана білемін.
15/01/2018 12:06 11 5135
Қазақстан делегациясы Дүниежүзілік «Болашақтың энергиясы" саммитіне қатысты
Қазақстан делегациясы Дүниежүзілік «Болашақтың энергиясы" саммитіне қатысты
Қазақстан делегациясы Дүниежүзілік «Болашақтың энергиясы" саммитіне қатысты
Көрмеге «Астана ЭКСПО-2017» ҰК» АҚ ұйымдастырған жалпы аумағы 195 шаршы метрді құрайтын Қазақстан павильоны қойылған.
16/01/2018 16:07 0 877
Жасөспірімдерге психикалық денсаулығын нығайтуға қалай көмектесуге болады?
Жасөспірімдерге психикалық денсаулығын нығайтуға қалай көмектесуге болады?
Жасөспірімдерге психикалық денсаулығын нығайтуға қалай көмектесуге болады?
Алматыда балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығын нығайту мәселелері жөнінде тұңғыш халықаралық конференция өтеді.
16/01/2018 17:49 0 912
Назарбаев Трамптың салық реформасы туралы: Мен бұны 5 жыл бұрын жасағанмын
Назарбаев Трамптың салық реформасы туралы: Мен бұны 5 жыл бұрын жасағанмын
Назарбаев Трамптың салық реформасы туралы: Мен бұны 5 жыл бұрын жасағанмын
Нұрсұлтан Назарбаев АҚШ президенті Дональд Трампқа Қазақстанда 5 жыл бұрын жасалған салық реформасы туралы айтып берді.
17/01/2018 01:46 8 2222
«Қазақстан тағы да Ресейдің бетіне түкірді»
«Қазақстан тағы да Ресейдің бетіне түкірді»
«Қазақстан тағы да Ресейдің бетіне түкірді»
Ресей үшін бұл өте нашар жаңалық
17/01/2018 16:04 29 8232
Елбасы АҚШ-та кәсіпкерлермен кездесу өткізді
Елбасы АҚШ-та кәсіпкерлермен кездесу өткізді
Елбасы АҚШ-та кәсіпкерлермен кездесу өткізді
Елбасы АҚШ-та кәсіпкерлермен кездесу өткізді.
18/01/2018 09:28 0 981
Райхан Братаева: Мемлекеттік қызметте енді «теңгермешілік» деген болмайды
Райхан Братаева: Мемлекеттік қызметте енді «теңгермешілік» деген болмайды
Райхан Братаева: Мемлекеттік қызметте енді «теңгермешілік» деген болмайды
2018 жылдың 1 қаңтарынан бастап, мемлекеттік қызметкерлерге төленетін еңбек жалақысының жаңа жүйесі енгізілді.
19/01/2018 12:32 11 1135
«Алаш-Орда» Халық Кеңесінің тарихи келіссөздеріне – бір ғасыр
«Алаш-Орда» Халық Кеңесінің тарихи келіссөздеріне – бір ғасыр
«Алаш-Орда» Халық Кеңесінің тарихи келіссөздеріне – бір ғасыр
«Алаш-Орда» Халық Кеңесінің Ресей Федеративтік Республикасы үкіметі – Халық Комиссарлары Кеңесімен (Совнаркоммен) – тұңғыш рет келіссөз жүргізгеніне 100 жыл.
19/01/2018 15:02 0 475
Қазақстан мәйітханаларындағы жантүршігерлік жағдай
Қазақстан мәйітханаларындағы жантүршігерлік жағдай
Қазақстан мәйітханаларындағы жантүршігерлік жағдай
Соңғы бес жылда жұмыс орнында 56 маман туберкелез ауруын жұқтырды
20/01/2018 11:21 0 5013
Өзбек ақыны автобус өртінде қаза тапқан қандастарына жоқтау шығарды
Өзбек ақыны автобус өртінде қаза тапқан қандастарына жоқтау шығарды
Өзбек ақыны автобус өртінде қаза тапқан қандастарына жоқтау шығарды
Елу екі құлынымды жұлып кеткен, Шейіт кеткен балам-ай!», - деп жыла, Отан!
20/01/2018 15:10 6 3254
Натали Портман: 13 жасымда денемді бүркеп жүру керектігін ұқтым
Натали Портман: 13 жасымда денемді бүркеп жүру керектігін ұқтым
Натали Портман: 13 жасымда денемді бүркеп жүру керектігін ұқтым
Натали Портман сенбі күні Лос-Анжелесте өткен Әйелдер Маршында басынан өткерген сұмдық оқиғасын айтып берді.
21/01/2018 10:06 0 264